يو څو خبرې

د ژبو او ادبياتو د پوهنځي د پښتو څانګې په درسي نصاب كې د پښتو ژبې ګرامري مسايل لكه (صرف، نحوه) هم ځاۍ لري.
د پښتو ژبې په صرفي برخه كې مواد او ليكنې شته. چاپي اثار هم لرو او د نحوې په برخه كې خواره واره مواد د بېلا بېلا كورنيو او باندنيو پياوړو استادانو او ژبپوهانو له خوا رامنځ ته شوي دي، خو د يو بشپړ درسي پلان له پاره كافي نه ګڼل كيږي. د درسي پلان له مخې ښايي چې درسي مواد كال په كال يالږ تر لږه دريو څلورو كالو په موده كې پرې نوى نظرو شي او د ورځنيو علمي تجربو، نويو علمي څيړنو په رڼا كې دغه مواد بشپړ اوكره شي.
دغه كار چې زه يې دلته وړاندې كوم سره له دې چې نوې موضوع نه ده خو بيا هم دغه اثر كيداى شي د پښتو ژبې د نحوي مسايلو او پرابلمونو په باب په څه نا څه ګټه شي.
ددې اثر په ليكنه كې زياته هڅه شوې ده چې مسايل په تطبيقي توګه بيان كړاى شي او همدارنګه د موضوع دروښانولو له پاره زيات مثالونه په عملي او تطبيقي برخه كې د پخو ليكوالو، استادانو د اثارو او همدارنګه د پښتو ژبې د خوږو محاورو نويو او زړو اصطلاحګانو څخه كار اخيستل شوى دى.
بايد زياته كړم چې ما دغه اثر د لوى استاد علامه پوهاندرشتين په لارښوونې چې زه يې د شاګردۍ وياړ هم لرم ليكى دى.
څنګه چې په دې برخه كې تر اوسه كوم درسي چاپ شوى بشپړ كتاب يا لكچر نوټ نشته نو د پوهنځي د پښتو څانګې داړتيا او ضرورت له مخې ما دغه ګران كارته اوږه ورته كړې تر څو لږ تر لږه زما دغه كار او هلې ځلې له يوې خوا دا چې د پښتو ژبې په دغه ګرامري برخه كې يو څه كار شوى وي او له بلې خوا د مينه والو او د څانګوالو له پاره د استفادى وړوګرځي.
دغه اثر په 1366 لمريز كال د كابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو د پوهنځي له خوا د كستتنر په شكل چاپ شوى و، چې بيا وروسته د چاپېدوله پاره يې منظوري هم شوې وه. له بده مرغه د هيواد دبدو سياسي حالاتو له كبله چاپ نه شو.
د 1371 لمريز كال د كابل د جګړو په نتيجه كې د ادبياتو د پوهنځي او د هيواد د نورو زياتو كتابونو سره يو ځاى دغه اثر هم له منځه ولاړ.
سږ كال د ننګرهار پوهنتون د ژبو او ادبياتو پوهنځي د پښتو څانګې د ضرورت له مخې پريكړه وكړه، چې دغه درسي اثر (پښتو نحوه) دې چاپ شي، نو د ساپي څېړنو مركز د خپلې ملي پاليسۍ له مخې چې درسي كتابونه په لومړي قدم كې چاپوي، نو ددې كتاب په چاپولو كې هم مرسته كړې ده چې دغه مركز له يوې خوا خپل ملي رسالت تر سره كړى او له بلې خوا د پښتو څانګې د استادانو او محصلينو لپاره يې درسي اسانتيا برابره كړې ده. په دې توګه مننه او كور ودانۍ ورته وايو د لازياتو برياليتوبونو په هيله.
پوهندوى ډاكتر زرغونه رشتين زيور
د كابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو د پوهنځي استاده

د پښتو ژبې ګرامرته يوه لنډه كتنه

ګرامر د ژبې د جوړښت علمي شرحې ته ويل كيږي او د تشريحي ژبپوهنې يوه ستره څانګه ده.
ژبپوهنه د علومو په لړ كې يوه نوې پوهنه ده او له يوې پيړۍ راهيسې د ژورو كتنو او څېړنو په مرسته مخ په وړاندې ځي، خود ژبې په باب له ډېرو لرغونو زمانو څخه ځيني كتنې او څېړنې روانې دي، د لرغوني، كلاسيك، منځنيو پېړيو، (17-18) پېړيو ژبپوهنه د نوې ژبپوهنې زړى او اساس جوړوي، د ژبپوهنې په پراختيا او پرمختيا كې پخوانۍ هندي او يوناني فلالوژي ډېره اغيزمنه برخه لري1
مونږ دلته د ژبپوهنې تاريخي سير او پرمختګ په بشپړه توګه نه څېړو بلكې غواړو چې يوازې د ژبې ګرامر ته يوه لنډه كتنه وكړو او بيا په خپل مطلب لاس پورې كړو. نوې ژبپوهنه كه څه هم د علومو په لړۍ كې د شلمې پېړۍ ابتكار دى، ولې ګرامر د ژبپوهنې د يوې څانګې په توګه لرغونى تاريخ لري. په عمومي توګه په نړۍ كې ګرامر بېلا بېلې پوړۍ او پړاوونه تر شاكړي دي چې ددغو بېلا بېلو د ورو او پړاوونو په بهير كې د ټاكلي جهان بينۍ، نظريو او لارو چارو له مخې د ګرامر بېلا بېگل ډولونه رامنځ ته شوي دي چې تر ټولو مهم يې كلاسيك عنعنوي، مقايسوي، تاريخي، تشريحي ګرامرونه دي. په لويديځه نړۍ كې د ګرامر ليكلو منشا لرغوني يونان ته رسيږي چې كلاسيك ګرامر لومړى په يونان او بيا په روم كې منځته راغى.
افلاطون (427-347ق م) د يونان نامتو فيلسوف د لويديځې نړۍ لومړنى عالم دى چې د ژبې د حقيقت او څرنګوالي په باب يې څېړنه كړې او له همدې امله د ژبپوهنې بنسټ ايښودونكى او د باقاعده ګرامر (Systematicgrammar) جوړوونكى ګڼل شوى دى. د افلاطون څخه وروسته د ارستو نظريه د ژبې په باره كې د څېړنې او ارزښت وړ ده. د ژبې په باب ارستو د افلاطون پر خلاف داسې عقيده لرله چې ژبه فطري نه ده بلكې يوه ټولنيزه او اتفاقي پېښه ده(2) او كلمات د خارجي دنيا د مظاهرو دپاره سمبولونه ګڼلي دي. په دې توګه ارستو لومړنى مفكرو چې د الفاظو ډلبندي اوويش مفكوره يې رامنځته كړې او كلام يې په دريو برخو (اسم، فعل، حرف) ويشلى دى.
تردې وروسته روميانو يعني درومي تمدن په دورې كې د لاتيني ژبې د ګرامري قواعدو په شرح كولو كې د يو نانيانو د ګرامر ليكنې اصول او لارې چارې په پام كې ونيولې. دوي په حقيقت كې د يوناني ژبې د ګرامري قاعدو په چوكاټ كې د لاتيني ژبې بېلګې ځاى كړلې. ورپسې دغه ډول ګرامر ليكنه او طريقه عربو هم د خپلې ژبې د پاره غوره كړه. عربي پوهانو د خپلې ژبې د جوړښت برخې په دې دريو برخو (اسم، فعل، حرف) هم ويشلي دي. د ارستو دغه ويش تر اوسه پورې د عربي ګرامر پوهانو په اثارو كې استعماليږي چې دغه طريقې فارسى او پښتو ژبو ته هم لاره وموندله او د افغاني ګرامر پوهانو له خوا دود شوي دي.
عنعنوي ګرامر چې په لويديځه نړۍ كې رامنځ ته شو هغه ګرامر دى چې د انيوس تراكس (Dionysius thrax) (2 پېړۍ ق.م) په اورپا كې دارستو د ميتود تر څنګ رامنځ ته كړ او ترده وروسته (4 م پېړۍ) دوناتوس (Donatus) د لاتيني ژبې ګرامر رامنځ ته كړ.(1) تراكس د نن نه نژدې 2000 كاله پخوا د يوناني ژبې د ژورې مطالعې او د پخوانيو عالمانو د كشفياتو څخه په ګټې سره كلمه په اته ډوله (اسم، فعل، فعلي صفت، ارتيكل (articulus ضمير، حرف اضافت (Prepostion) (پريدلوګ) قيد، ربط ويشلې ده(2) چې بيا دوناتوس د څلورمې پېړۍ را په ديخوا لاتيني ګرامر د تراكس د ګرامر پر اساس وليكه چې ددغو ګرامر ليكونكو لاره بيا وروسته د يورپ ګرامر يستانوونيوله. دغه ګرامريستان په دې عقيده وو، چې ډېرې ژبې په تيره بيا لاتيني ژبه د معتبرو منطقي او عمومي قواعد و درلودونكې ده. همدغه دګريكو رومن د عنعنې (دود) پر اساس ليكل شوي ګرامرونه دي چې وروسته يې د نورو ژبو لكه عربى، عبرانى، لاتينى 000 او نورو ژبو دګرامرونو اساس جوړ كړى دى. په كال (1784ع) كې د مقايسي او تاريخي ژبپوهنې پيل كيږي. د مقايسي او تاريخي ژبپوهنې په پرمختيا او انكشاف كې د هندي فلالوژي او سانسكريت سره د اروپايي پوهانو اشنايي او بلدتيا ډيره ارزښتناكه خبره ګڼله كيږي. په دې سلسله كې د سرويلم جونز نوم د يادولو وړدى. ده په كلكته كې د بنګال اسيايي ټولنه رامنځ ته كړه. په خپله جونز په هندي ژبو او سانسكريت پوهيده(3).
د (17-18) پېړيو په شاوخواكې اروپايانو د پاڼي ني ګرامروموند او د هغه په واسطه د سانسګريت د ژبې سره اشنا شول. د پاڼي ني ګرامر د سانسګريټ د ژبې په باب ډېر مفصل او ګټور معلومات خلكو ته په لاس وركړل. اورپايي پوهانو د پاني ني د ګرامر موندنې تر مهاله پورې ددغه ګرامر په شان بل كوم كتاب نه وليدلى. (بلوم فيلډ) د پاني نې د ګرامر په باب داسې ويلي دي، چې د انساني ذكاوت له سترو يادګارونو څخه دى. دا كتاب د سانسګريت د ژبې صرفي، اشتقاقي، تركيبي او نحوي شكلونه په ډېرې پاملرنې سره شرح كړي دي او تردې د مخه هېڅ يوه ژبه هم دومره بشپړه او پوره نه وه څېړ له شوې. د پاني ني د ګرامر سره د پوهانو بلدتيا دوې مهمې نتيجې وركړي دي. اول دا چې د يورپ پوهان د لومړي ځل له پاره د يوې ژبې د پوره او دقيق تشريح سره مخامخ شول. او وليدل شول چې ددغه ګرامر د قاعدو او څېړنو اصول د فرضيو او ذهني تصوراتو پر ځاى تطبيقي او عملي څېړونو پربنسټ ولاړ دي، بله دا چې پوهان د نړۍ د ډيرو ژبو سره اشنا شوي وو نو د سانسګريټ سره هم اشنا شول، په دې توګه دوي وكولاى شول، چې ددغو ژبو كلمې او الفاظ يو له بله سره پرتله كړي چې البته د مقايسي ګرامر ليكنه د پاني ني د ګرامر د موندنې څخه وروسته پېل كېږي. د پاني ني د ګرامر سره په ګرامر ليكنه كې يو نوى باب پرانېستل شو. وروسته تردې د ژبې څېړونكو ته جوته شوه چې د سانسګريټ او د ځينو لرغونو ژبو لكه يوناني، لاتيني او نورو اروپايي لرغونو ژبو ترمنځ هم د ګرامري جوړښت او هم د لغتونو له مخې ښكاره ورته والى موجود دى نو ځكه د سانسګريت يوناني، لاتيني ژبو د ګرامري جوړښتونو او لغاتو د مقايسوي څېړنو د پرمختګ په ترڅ كې د ژبپوهنې مقايسوي برخه تاسيس شوه او پرمختيايې وموندله.
په دې توګه د لويديځې نړۍ ژبپوهان د اتلسمې پېړۍ د پيل څخه تر نولسمې پيړۍ پورې يعني پوره سل كاله يوله بله سره تړلي دي. ايندو اروپايي ژبې په مقايسوي توګه مطالعه او ددغو ژبو ترمنځ يې د تقابل قوانين د غږونو بدلون او نورې ګډې ځانګړتياوې او صوتي، لفظي، نحوي مسائل په ژوره توګه څېړلي مطالعه كړي دي.
په همدې توګه د ژبې د مقايسې، مطالعې سره جوخت تاريخي مطالعه او څېړنه هم پيل شوې ده. په دې وخت كې يوه ډله پوهان د مرقومو اسنادو له مخې د خاصو ژبو د تاريخ په مطالعه او څېړنه بوخت شوي دي. ددغو مطالبو د مطالعې مهمه نتيجه د ژبې ددرې ګونو دورو (كلاسيك، منځنۍ، معاصره (اوسنۍ) ټاكنه وه او په دې توګه د يوې دورې نه بلې دورې ته د انتقال مرحلې شرح شوي. چې د هرې دروې صرفي (مور فولوجيكى) او نحوي (سنټكسي) خصوصيات بيان او ښودل شوي دي .څنګه چې د مخه مو اشاره وكړه معاصره او علمي ژبپوهنه په اروپا كې د شلمې پېړۍ له لومړۍ نيمايي څخه شروع كيږي يعنى د ژبې علمي مطالعه د (20) پېړۍ په لومړي سركې يوې نوې مرحلې ته ورداخليږي. دا وخت ځيني پوهان دې نتيجې ته ورسيدل چې ژبه د دوو بېلا بېلو خوا وو څخه مطالعه كيداى شي: يوه په تاريخي او بله په تشريحي توګه.
څنګه چې ژبه د زمانې په يوه خاصه موده كې او يا د زمانې په اوږدو كې تغيير اوبدلون كوي او د ټاكلو قوانينو او قاعدو له مخې عمل كوي، نو كه د ژبې د بدلون قوانين د زمانې د يوې مرحلې څخه بلې مرحلې ته په ترتيب سره مطالعه شي نو د تاريخي ژبپوهنې مبحث جوړ وي او كه چېرې د ژبې قواعد د زمانې په يوه ټاكلي مرحله كې وڅېړل شي نو بيا د تشريحي ژبپوهنې موضوع جوړوي چې په دې توګه ګرامر د تشريحي او تطبيقي ژبپوهنې يوه برخه ده. البته پوهان په دې نظريه هم دي چې د ژبې تشريحي مطالعه، د تاريخي مطالعې څخه ړومبى او مخكې ده. يعنى تر هغه چې د ژبې موجوده حالت شرح نه شي نو تر هغې پورې بايد د هغې تېر تاريخ هم مطالعه او تحقيق نه شي(1).
د شلمې پېړۍ د منحنۍ دورې د ژبپوهنې ځانګړتيا او مهم خصوصيت دا دى چې ژبه د يوه ټاكلي جوړښت درلودونكي بولي او په دې توګه هڅه كيږي، چې ژبني علوم د نورو طبيعي علومو سره نژدې كړي. د څېړنې دغه لاره د ژبې د جوړښت د اصالت لاره او مكتب منځ ته راوړي.
د ژبې د جوړښت د اصالت (Structuratism) معنا داده چې ژبه د رابطې سيستم يا يو له بل سره تړلوسيستمونو مجموعه ده. د ژبې جوړونكي عناصر لكه غږونه، الفاظ او نور په خپل منځ كې پرته د متساوي او متناقصو اړيكو دلرلو څخه په ځانګړي توګه اعتبار او اهميت نه لري نو په دې توګه د ګرامر ليكنې تاريخ راوروسته زمانو ته رسيږي، په 1957 كال كې د چامسكى په نامه يوه عالم د نحوي جوړښت Syntactics Structure تر عنوان لاندې يوه رساله ليكلې ده. دغه ليكنه د ګرامر ليكنې په چوكات كې خورا بدلون ښيي. هغه غوښتل چې د ژبې د جوړښت په باره كې د يوې داسې عمومي او كلي نظريې بنسټ كښيږدي چې د ژبې په باره كې په عام ډول او د هرې ژبې په باره كې په خاص ډول د تطبيق وړوي. ده خپله دغه نظريه د ګزارشي نظريې Transformational theory او هغه ګرامر چې ددغه نظريې په اساس ليكل شوى و. د ګزارشي ګرامر په نامه ياد كړ. ګزارشي يا تطبيقي ګرامر چې يوه نوې ګرامري لاره ده، د انګريزي، روسى او جاپانى ژبو په ګرامر ليكنه كې تطبيق شوې ده، دا ګرامر ليكونكي په دې خبره ټينګ دي چې د ګرامر ليكنې دغه لاره په ټولو ژبو كې تطبيق كيدلاى شي. مګر ددې په څنګ كې ځيني ژبپوهان هم شته چې تر اوسه لا ددغې نظريې په رښتينوالي شكمن دي. د تطبيقي يا ګزارشي ګرامر او تشريحي ګرامر تر منځ توپير دادى چې په تشريحي ګرامر كې د ژبې حالت او شكل ته ډېره پاملرنه كيږي او د ژبې تطبيقي يا عملي جنبه له نظره غورځول كيږي، يعنى په تشريحي ګرامر كې د ژبې د حالت او فعالې عملي ترمنځ توپير نه څرګنديږي. په دغه ډول ګرامر كې د ژبې ثابت او ټاكلى شكل په يوه معينه زمانه كې مطالعه كيږي او د ژبې عملي او فعال صورت ته پاملرنه نه كيږي، ګزارشي ګرامر د ژبې د عملې جنبې د شرحې پر اساس ټينګ او استواره دى، چې طبعا ددغه هدف د لاس ته راوستلو له پاره د ژبې د حالت څخه هم خبرې كيږي.
اوس په دې برخه كې غواړم د پښتو ژبې ژبنيو څيړونو ته يو لنډ نظرواچوم. د پښتو ژبې په اوږد او لرغوني تاريخ كې دوه وروستې پېړۍ د ژبنيو څېړنو او ژبنيو مواد و په رامنځ ته كيدلو كې ارزښتناكه دوره ګڼله كيږي. تر دې د مخه د پښتو ژبنيو څېړنو ته د چاپام نه دى ورګرځيدلى. مونږ د (18) پېړۍ څخه وړاندې د پښتو ژبې د اصولو په باب څه څرك نه وينو او په دې برخه كې څه پته نه لګيږي او يا خولا دركه دي.
پښتو يا د افغانانو ژبې ډېرو وروستو زمانو كې د نړۍ د ژبپوهانو پام ځان ته را اړولى دى. په اروپا كې د ژبپوهنې د پرمختګ او د هندي اريايي ژبو سره ددوي بلدتيا ددې سبب شوه چې د پښتو ژبې په باب څېړنې او تحقيقات هم رامنځ ته شي.
د پښتو ژبې د ګرامرونو په باب كه څه هم په اول سركې د پښتنو پوهانو له خوا اثار ليكل شوي دي خو وروسته په كې اروپايي پوهانو هم پوره برخه اخيستې ده او د شرقي ژبو د پلټنو په سلسلې كې يې د پښتو ژبې په باب ښې پلټنې كړي دي. ختيځ پوهانو د علمي پلټنو په لړ كې پښتو ژبې ته هم پوره پاملرنه كړې ده او د بېلو بېلو هيوادو ختيځ پيژندونكو د پښتو ژبې قاموسونه، ګرامرونه او نور ژبني اثار ليكلي او علمي څېړنې يې ترسره كړي دي.
دغه څېړنې د نړۍ په بيلو بيلو هيوادونو لكه المان، انګلستان، شوروي اتحاد، فرانسه، امريكا، چكوسلواكيا، ايټاليه، سويس، ناروى او نورو كې شوي دي. د يورپ پوهانو د پښتو ژبې په باب او د هغې د منشا او پيدايښت په باره كې نظريې او څېړنې وړاندې كړي دي او همدارنګه د پښتو ژبې خپلوي او اړيكي د نورو ايندو اروپايي ژبو سره د مقايسوي تاريخي، مقابلوي ژبپوهنې له مخې ثابته كړې ده.
په يورپ كې د جميز د ارمسټټر (1849-1894) او ورپسي د ګايګر (1856-1942) او مارګېنستر (1892-1980) ايمل بنونيست (1902-1976) د پښتو په باب ددوي څېړنې د قدر او يا دولووړ دي. دار مستتر په 1888 كال په اروپا كې د (افغانانو ژبه) تر سرليك لاندې يو اثر ليكلى دى چې دواك (اواز شناسى) صرف، اشتقاق او تركيب برخې لري. او همدارنګه په همدغه اثر كې د پښتو د منشا په باب نظريې ځاى شوي دي.
ترده وروسته ويليم ګايګر (1856-1942) داو ستا د ژبې سره د پښتو مقايسه ترسره كړې چې په دې كې 389 پښتو كلمې د اوستا او نورو لرغونو ژبو سره مقايسه كړي چې بيا مارګنيسټرن دغه كار بشپړ كړى دى ځكه مارګنسټرن خپل اثر ګايګر ته اهدا كړى هم دى.
د ګايګر د كتاب دويمه برخه چې (27) مبحثه لري د پښتو ژبې واكشناسي (تحقيق، تلفظ) په نامه ياديږي.
كه د پښتو ژبې د تحول او انكشاف د ډيرو لوړو او ژورو څخه راتېر شو او د ژبې د ژبني موادو او مطالعاتو تاريخچې ته نظر واچوو نو داسې څرګنديږي چې د (19) پيړۍ پيل د پښتو قاعدو په باب لومړني اثرونه په لويديځه (اروپا) اولره، بره پښتونخوا كې ددغو لاندنيو علتونو له مخې منځ ته راغلي دي.
پښتنو ليكوالو د نورو زياتو كتابونو ترڅنګه ژبني كتابونه اور سالې ليكلي او د پښتنو پاملرنه يې د پښتو ژبې د ترقۍ او ژوند د پاره راګرځولې چې دلته د ليكوالو مرام او مقصد د ژبې تعليم او ښوونه ده.
كوم پښتو ګرامرونه چې تر اوسه ليكل شوي، ځيني مفصل او ځيني يې لنډ دي چې پر ټاكلو موضوعګانو بحث كوي او بشپړ او نا بشپړ ډولونه هم په كې ليدلاى شو، په هر حال دغه ګرامرونه د لاندنيو مرامونو له پاره جوړ شوي دي.
الف: لومړۍ ډله د پښتنو لپاره، چې د خپلې ملي ژبې ګرامر ترې زده او ګرامري اصطلاحګانو سره بلدتيا پيدا كړي.
ب: دويمه ډله هغه دي چې زده كوونكي د هغو په مرسته پښتو زده كړي چې په دې كې باندنيو او كورنيو پوهانو برخه اخستې ده.
دلته بايد زياته شي چې د خارجى ختيځ پوهانو له خوا ځيني ګرامرونه او ياګرامر ډوله اثرونه اساسا د پښتو زده كړې له پاره په سياسي او اداري لحاظ ليكل شوي دي. په دې لړكي د هانري والتړبيليو او راورټى (1825-1906) ګرامرونه د بيلګې په توګه نومولى شو. په خپله بيليو د پښتو زده كړه په افغاني سيمو كې د برتانوي مامورينو داداري او سياسي اغيزناكۍ د پاره حتمي ګڼله(1).
د لاسته راغلو مداركو او اسنادو له مخې د پښتو ژبې په ګرامر ليكنه كې د دوومېتودونو څخه كار اخيستل شوى دى.
1- لومړۍ هغه بڼه ده چې د عربي ګرامر په دود ترتيب شوي چې دغه ډول په اسلامي هيواد كې ډېر رواج موندلى دى.
او بله ډله هغه چې د غربي نمونې رنګ په كې غالب دى. دې ګرامر ته مونږ غربى مېتود يا تحول موندلې نمونه وايو.
ددغه پورتنيو ميتودونو په اساس د پښتو ژبې ليكل شوي ګرامرونه چې د ختيځ پوهانو او يا پښتنو پوهانو له خوارامنځ ته شوي د يولنډ فهرست په توګه راوړل كيږي.
الف: هغه اثار چې د كورنيو پوهانو له خوا رامنځ ته شوي دي په لاندې ډول دي:
1- رياض المحبت: دا د نواب محبت خان اثر دى چې په (1806ع) كال چاپ شوى دى. دغه اثر درې برخې لري: الف: د پښتو ژبې لغات ب: د فعلونوګردانو نه ج: د تاريخي احوالو بيان. د اثر يوه قلمي نسخه په 1855 كال د كلكتې څخه ليننګراد ته وړل شوې ده او بله نسخه يې د لندن په موزيم كې شته دى.
2- معرفت الافغاني: دغه اثر درسي بڼه لري او د پير محمد كاكړ له خوا په (1195 هـ ش) كال ليكل شوى دى.
يو ځل په (1341هـ) كې د ملاجان او ملا بسم الله تاجرانو له خوا چاپ شوى او بيا د اطلاعاتو او كلتور وزارت له خوا په (1356ش) كال چاپ شوى دي.
3- پښتو ګرامر: ددغه كتاب ليكونكى نواب انشا الله خان انشا دى. دغه كتاب په (1817ع) كال كې ليكل شوى او خيال بخاري د خپل ګرامر په سريزه كې ددغه اثر ذكر راوړى دى او د كتاب په باره كې نور څه معلومات نشته.
4- وافيه: د پښتو ژبې ګرامر دى چې مولف يې قاضي مير احمد شاه رضوانى دى او دغه كتاب په (1890ع) كال په لاهور كې چاپ شوى دى. يوه نسخه يې د پخواني شوروي د تاجكستان د علومو د اكاډيمۍ په كتابتون كې خوندي ده.
5- اتاليق پښتو: ددې كتاب ليكونكى مولوي محمد اسماعيل نوميږي دغه كتاب په (1896ع) كال په پنجاب كې خپور شوى دى په دې اثر كې دا سمونو، فعلونو او نورو معمولي محاورو استعمال راغلى دى: ددغه اثر يوه نسخه د پخواني شوروي تاجكستان د علومو د اكاډيمۍ په كتابتون كې خوندي ده.
6- تحفۍ الامير: څنګه چې دغه اثر د امير شير عليخان نامه ته اهدا شوى دى نو په دغه نامه سره ياديږي دا هم د پښتو ګرامر دى چې مولف يې نور محمد افغان دى. دغه كتاب په (1279هـ) كال ليكل شوى دى. اثر په پاړسى ژبه ليكل شوى او مثالونه يې په پښتو دي، په اثر كې صرفي او نحوي مسايل راغلي دي او يوم نسخه يې په پښتو ټولنه كې وه.
7- پښتو پښو يه : دغه اثر د پښتو مركې له خوا ليكل شوى او په (1347هـ ق) كال په كابل كې خپور شوى دى.
8- معلم پښتو: دغه اثر هم د پښتو مركې له خوا په (1314هـ ش) كال په كندهار كې چاپ شوى دى.
9- ګنجينه افغاني: قاضي رحيم الله پېښاوري دغه نوموړى اثر په (1938ع) كال كې بشپړ كړى دى.(1) همدارنګه قاضى رحيم الله خان يوبل درسي ګرامري كتاب په (1966ع) كال پېښور كې چاپ كړى دى (2)ددغه اثر تشريحات انګريزي دي.
10- خود اموز پښتو: دغه يو درسي ګرامري اثر دى چې په (1313 هـ ش) كال كې د كندهار طلوع افغان له خوا خپور شوى دى. ددې اثر مولف صالح محمد كندهارى دى.
11- پښتو ژبه لومړى او دوهم ټوك:

13- د پښتو ژبې لياره: د پښتو ژبې د ګرامرونو په لومړي كتار كې ځاى لري. ددغه اثر ليكونكى ارواښاد محمد ګل مومند دى. د خپريدو نېټه يې (1317 هـ ش) (1938 ع كال) او په لاهور كې خپور شوى دى. دغه اثر درې برخې لري: د صرف، د نحوې، د مصدرونو برخه.
14- قواعد پښتو : دغه ګرامري ليكنه د محمد اعظم ايازي ده چې په كال (1318هـ ش) د پښتو ټولنې له خوا چاپ شو دى. په اثر كې دپښتو ژبې صرفي او نحوي قواعد څېړل شوي دي.
15- د پښتو درسي ګرامر: (پښتو شپږمه كلي) د ګرامري قواعد و ساده، روان درسي كتاب دى چې په كال (1945ع 1324هـ ش) كې پوهاند رښتين ليكلى او د پښتو ټولنې له خوا په كابل مطبعه كې چاپ شوى دى.
16- لومړى ليارښوونكى: دغه اثر په كال (1326 هـ ش) (1947ع) د پښتو ټولنې له خوا د كابل په مطبعه كې چاپ شوى او ددغه كتاب ليكونكى هم پوهاند صديق الله رښتين دى. په دې كې ګرامري قواعد په درسي بڼه ليكل شوي دي.
17- پښتو ګرامر لومړى جز: دغه ګرامر د ژبې د دستور او قاعدې ښودلو كتاب دى. د كتاب ليكوال پوهاند صديق الله رښتين دى. نوموړى اثر په (1327 هـ ش) كال په كابل كې د پښتو ټولنې له خوا چاپ شوى دى. په دغه اثر كې ډېر نوي پښتو ګرامري قواعد او اصطلاحګانې راغلي دي. دغه اثر يو لوى اكاډيميك علمي ګرامر دى؟.او د پښتو ژبې د قاعدو ښودلو ښه علمي اثر ګڼل كيږي.
18- د پښتو ګرامر دويم جز: دغه مهم اثر په كال 1359 لمريز كې د لوى استاذ پوهاند صديق الله رښتين له خواليكل شوى و. دغه ګرامر بيا په 1370 لمريز كال د ښوونې او روزنې دوزات له خوا په دولتي مطبعې كې په 223 مخونو كې چاپ شوى دى. "په پښتو ګرامر ليكنه كې د ارواښاد لوى استاد پوهاند صديق الله رشتين علمي څېړنى او اثار ستر ځاى لري. د ګرامر ليكنې د اصولو په اساس يې داسې ګرامري څېړنى كړى او داسې اثار خپاره كړي چې تر اوسه پورې په پښتو ژبه كې په افغانستان كې سارى نه لري.
د لوى استاد دغه اثار نه يوازې په افغانستان كې بلكې د اكثرو بهرنيو ژبپوهانو لپاره چې د پښتو ژبې ګرامرونه يې ليكلى دي د استفادې مستند اسناد او اساسي منابع دى او په افغانستان كې تر اوسه پورې هم داسې د پښتو ګرامر نه دى ليكل شوى، چې د پښتو ژبې د عملي زده كړې له پلوه دې د لوى استاد پوهاند ريشتن د اثار ورځاى ونيسي".
19- پښتو ګرامر: د لوى استاد پوهاند رښتين پښتو ګرامر (اول او دويم جز) دواړه ټوكه يو ځاى په يوه ټوك كې د يونيورستي بك ايجنسي له خوا خپور شوى دى. د پوهاندرشيتن دغه ګرامر د پښتو ژبې اكاډيميك اعلمي معيارى او مكمل اثردى. د نوموړي اثر فارسي متن ښاغلي سيد محى الدين "هاشمي" د ارواښاد پوهاند صاحب په مشوره په پښتو ژباړلى دى.
20- ژبښودنه : ددې تدريسي اثر ليكوال هم پوهاند صديق الله رښتين دى. په دغه اثر كې د ژبښود يا ژب دود، د ليك دود او ليك ښود برخې راغلي دي. دغه اثر په 1341 لمريز بيا په 1342 لمريز دريم ځل په 1347 لمريز كال خپور شوى دى او څلورم ځل په پېښور كې چاپ شوى دى.
21- د پښتو مصدرونو لارښود: دا كتاب د پښتو ژبې د مصدرونو او د فعلي صرفي مسايلو ښه لارښود دى دغه اثر په كال 1344 د پښتو ټولنې له خوا خپور شوى دى. ددې اثر ليكونكى هم استاد پوهاند رشتين دى.
22- صرف و نحو پښگتو: ددې كتاب مولف ښاغلى عظيم شاه خيال نوميږي كتاب په پېښور كې چاپ شوى ولى د چاپ نيټه يې نه ده ښودلې شوې، يوازې ليكوال د كتاب په سريزه كې ليكي چې دغه اثر د 1940 څخه تر 1944 ع كاله پورې ليكل شوۍ دۍ.
23- د پښتو قواعد: د ښاغلي حافظ محمد ادريس او ښاغلي عبدالحليم (اثر) ليكنه ده، چې د منځنيو ښوونځيو له پاره د درسي كتاب په توګه ورځني كار اخيستل كيږي دغه ګرامر په اردو ژبې ليكل شوى دى.
24- د پښتو قاعدې: ددغه كوچني ګرامري اثر ليكوال سيد راحت زاخيلى دى چې په (1954ع) كال په پيښور كې خپور شوى دى.
25- د پښتو قواعد: ددې اثر مولفين سيد تقويم الحق كاكا خيل او سيد تسنيم الحق كاكا خيل دي. په 1953 كې پښتو اكاډيمي چاپ كړى دى.
26- د پښتو ژبې لنډ ګرامر: دغه كوچنوټى كتاب په 1320 شمسى كال په كندهار كې د فضل محمد كندهاري له خوا ليكل شوى دي.
27- اتاليق پښتو: خيال بخارى په اردو ژبه ليكلى دى. دغه رساله په كال 1969ع كې خپره شوې ده.
27- د پښتوګرامر طرحه: په دې نامه د پوهاند محمد رحيم الهام هغه څېړنې دي چې د پښتو ګرامر د فونولوژۍ په برخه كې معلومات وړاندى كوي. همدارنګه د ژبپوهنې د څانګې په برخه كې تشريحي معلومات هم لري دغه رساله د وږمې مجلې د 1344 لمريز كال په (1-2-3) ګڼو كې خپره شوې ده.
28- جامع القواعد د پښتو: مولف يې عبدالكريم بريالى دى. پښتو اكاديمي بلوچستان كويټه له خوا چاپ دى.
29- پښتو پښويه دښاغلي مجاور احمد زيار له خوا ليكل شوى دى.
30- پښتو نحوه: دغه اثر هم په كال 1366 لمريز د كابل پوهنتون له خوا ګستتنر په توګه چاپ شوى دى.
31- سوچه پښتو يوه جايزه: د ډاكتر خدايداد اثر دى په 1988ع كال د بلوچستان پښتو اكيديمۍ چاپ كړى دى.
هغه ګرامري قلمي نسخې چې تراوسه چاپ شوي نه دي په لاندې ډول پيژندل كيږي:
1- پښتو ګرامر: دا د ښاغلي عبدالواحد خان له خواليكل شوى او دعامه كتابخانې په كتابتون كې د جوايزو په څانګه كې خوندى دى.
2- د پښتو مفصله صرف ونحو: د غلام جيلاني خان جلالي ليكنه ده، چې د عامه كتابخانې په قلمي نسخو كې ځاى لري.
3- د پښتو كوچنى ګرامر: دغه اثر محمد دلاور ليكلى او په عامه كتابخانه كې خوندى دى.
4- پښتو ګرامر: دا د ښاغلي مولوي شيرګل هغه ليكنه ده، چې په پښتو ټولنه (د افغانستان د علومو اكاډيمي) كې خوندي ده.
ب: د هغو ختيځپوهانو د ګرامري اثارو يادونه كوو چې د اتلسمې پېړۍ را په دېخوا ليكل شوي او خپاره شوي دي.
1- دروسي پوهان كلاپورت څېړنې د پښتو ګرامر په برخه كې د لومړي ځل له پاره لومړنۍ هڅه ده. ده خپل اثر په 1810ع كال چاپ كړ.
2- ترده وروسته ايوريسمن د كلاپروت د تحقيقاتو پر اساس څېړنې ترسره كړلې او دده دغه څېړنې په 1833ع كال د چاپ له ډګر څخه راوتلي دي.
3- په 1839ع كال كې ميجر. ر. ليچ د پښتو ژبې د ګرامر په برخه كې يوه وړه رساله ليكلې ده.
4- په 1842-1845 ع كلونو كې د پښتو ژبې ګرامري اثرونه د پروفيسور دورن له خوا ليكل شوي او چاپ شوي دي. د ختيځ پوهانو په ډله كې لومړى سړى دى چې د پښتو ژبې د علمي مطالعې له پاره يې هلې ځلې كړي دي.
5- په 1854ع كال كې د پښتو كوچنى ګرامر د واګن (Vaughan) له خوا په كلكتې كې خپور شو.
6- (د پښتو يا افغانانو د ژبې قواعد) په نامه ګرامر د جارج، هانري راورټي له خوا په 1855-1856 او دوهم چاپ 1960 كال په لندن كې له چاپه راوتلى دى.
7- (د پښتو يا پختو ژبې قواعد) د هانري والتربيليوله خوا په 1867ع كال په لندن كې خپور شوى دى. او دوهم ځل چاپ يې په 1901 په لاهور كې شوى دى. دغه اثر په 1318هـ ش كال په پښتو ټولنه كې ترجمه شوى خو تر اوسه لاچاپ شوى نه دى
Grammar of the Pashto or the Language of the Afghans-8
دغه پښتو ګرامر په 1873ع كال كې د جرمنى ختيځ پوه ترومپ (Trumpp) ليكلى چې په لندن كې خپور شوى دى. اثر په جرمنى ژبه ليكل شوى او مثالونه يې په پښتو او هندي راوړي دي.
9- ګولډن شتيت: لومړنى جرمنى ختيځ پوه دى، چې د پښتو په باب يې يو اثر ليكلى دى. د معاصر روسى ختيځ پوه برتلس(1) په قول نوموړى د ختيځپوهانو له ډلې څخه لومړنى سړى دى چې د پښتو ژبې په هكله يې څېړنې شروع كړي دي. دده په اثر كې د ګرامر او لغتونو فهرست ليدل كيږي. دغه اثر په (1791ع) په سنت بتر زبورګ (ليننګراد) كې خپور شوى دى او داسې ښكاري چې دغه اثر تر اوسه د (برټش موزيم) په كتابتون كې خوندي دى(2).
10- ډارمستتر فرانسوى ختيځ پوهان دى په 1888ع كال كې (د افغانانو ژبه)(3) په نامه يو اثر ليكلى چې علمي او ګرامري ارزښت لري.
11- په المانى ختيځ پوهانو كې دګايګر نوم مشهور دى. ده په 1893ع كال كې دپښتو ژبې د فلالوژۍ په برخه كې يوه رساله ليكلې ده.
ده په دې رسالې كې د تهجى حروف په ترتيب سره او ډېر پښتو لغتونه د سانسګريټ، او ستا پخوانۍ او اوسنۍ پاړسو سره پرتله كړي دي.
12- د پښتو ژبې لنډ ګرامر د بيدولف له خوا په 1890ع كال په لندن كې خپور شوى دى.
13- په 1901ع كال د روس كيپل له خوا د پښتو ژبې يو ګرامر ليكل شوى دى(1).
14- ج، لاريمر هم د ختيځ پوهانو له ډلې څخه دى چې دوزيرو د لهجې يوګرامر او قاموس ليكلى دى. دغه اثر په 1902ع كال په لندن كې خپور شوى دى(2).
15- په 1908ع كال د پښتو ژبې د ګرامر او لغت په باره كې يوه كوچنۍ رساله د تومانووپچ له خوا په تاشكند كې خپره شوې ده. دغه اثر په روسى ژبه ليكل شوى دى.
16- داي. دي كاكس له خوا د پښتو ژبې ګرامر په 1911ع كال په لندن كې چاپ شوى دى.
17- لاريمر (ډ.ل.ز) (د پښتو نحوه) په نامه خپل اثر ليكلى او په 1915 كال په اكسفورډ كې خپور شوى دى.(3) دغه كتاب 377 مخونه لري او په پاى كې د پښتو لغتونه په انګريزي ترجمه شوي دي. دغه اثر په 1319 ش كال د پښتو ټولنې له خوا پښتو شوى دى.
18- مارګن سټرن د ختيځ پوهانو له ډلې څخه هغه ژبپوهان دى چې د پښتو ژبې په باب او د افغانستان د نورو ژبو لكه (پراچى، اورمړي، پاميري او نورستانى) ژبو كې هم څېړنې كړي دي.
ځكه ورته د پښتو پيژندونكو استاد او لارښود ويلى شوى دى. دده ادبي او ژبنۍ څېړنې نه هيريدونكي دي. نوموړي د پښتو كلمو د ايتمالوجۍ په باب يو ښه علمى او ارزښت ناك اثر ليكلى دى. دغه اثر په 1927 كال په اوسلوكى چاپ شوى دى.
19- برتلس روسى ختيځ پوه په 1935 كال د پښتو ژبې كندهارۍ لهجه په نامه يوه رساله ليكلې او په ليننګراد كې خپره شوې ده. رساله په 1356 كال ترجمه او د هم دغه كال د وږمې مجلې په دويمه ګڼه كې خپره شوې ده.
همدارنګه برتلس د پښتو ژبې تركيب او ساختمان په باب هم يوه رساله ليكلې چې په كال 1936 په ليننګراد كې خپره شوې ده.
20- اسلانوف د پښتو ژبې د ګرامر او لغاتو په باب د يادولو وړ خدمت ترسره كړى دى. اسلانوف د پښتو ژبې لنډ ګرامر د پښتو زده كوونكو د پاره په 1936 كال په مسكو كې چاپ كړى دى.
او بل اثريې د پښتو ژبې داصواتو تركيب په 1950ع كال په مسكو كې خپور شوى او په پاي كې د پښتو روسى قاموس ضميمه هم لري. د پښتو ژبې معاصر ګرامر هم د نوموړي بل اثردى. ددغه اثر په باب زما په نظر بشپړ معلومات نه دي راغلى.
21- ك. ا. ليبديف- د پښتو ژبې په ګرامر ليكنه كې زښت زيات كارګړى دى. د پښتو ژبې ګرامرونه يې په جلاټوكو (1) چې 1945 (2) په 1956ع (3) په 1970ع كلونو كې چاپ كړي دي.
22- ن. ا. دوريانكوف (د پښتو ژبه) په نامه يوګرامري اثر لري چې په1960ع كال په مسكو كې خپور شوى دى.
23- دوكتور ا. م. ارانسكى د پښتو ژبې ګرامر په نامه يوه وړه رساله ليكلې ده. د پښتو د معاصرې ژبې د فعل شكل او د تكرار دكته ګوريو په باب علمي ليكنه ګڼله كيږي. (1)
24- هربرت پنزل په افغانستان كې د خپلې استوګنې په موده كې ځيني علمي څېړنې كړي او په دغه وخت كې يې ځيني مواد راټول كړي او په دې اساس يې يو پښتو ګرامر د A Descriptive Study of the Dialect of Kandahar په نامه ليكلى دى. دغه كتاب په 1955ع كال په واشنګټن كې خپور شوى دي. دغه اثر پوهاند الهام ترجمه كړى او په 1340هـ. ش كال د كابل پوهنتون له خوا چاپ شوي دى. په دغه ليكنه كې د پښتو كندهارۍ لهجې فونيټكى، ګرامري برخې څېړلې دي او د ننګرهارۍ كندهارۍ لهجې ځيني توپيرونه يې څرګند كړي دي.
25- ډاكتربرژي بيچكا چكوسلواكى ختيځ پوه د پښتو خج په نامه يوه وړه رساله ليكلې ده.
26- زويا، مارتيا نيونا، كالينينا: د شوروي اتحاد د ختيځ پوهانو له ډلې څخه ده. دا ختيځ پيژندنې په انستيتوت كې د افغانستان څانګې يوه تكړه غړې وه. د كالينيني ټولې ليكنې او څېړنې د پښتو په ژبني او ګرامي موضوعګانو پورې اړه لري.
د معاصري ادبي پښتو ژبې لغت پوهنه 1972 د مسكو چاپ او په معاصره ادبي پښتو كې مركبې تابع جملې 1966 د مسكو چاپ او په معاصره ادبي پښتو كې امريه جملې (1) شرطيه او تمنايي جملې (2) مقالې په روسي ژبه د نوموړې ليكنې دي.
27- د پښتو ژبې د ګرامر ځيني اساسات: د ا-د- شافيف ليكنه ده. دغه اثر په روسي ژبه د زودين روسي پښتو قاموس په پاى كې خپور شوى دى.
28- عبدالحفيظ- غنى يف هم د پښتو ژبې په باره كې ځيني ليكنې كړي دي. د پښتو ژبې د افعالو مجهولې صيغې او د پښتو ژبې د افعالو مجهولو صيغو جوړښت په باب ليكنې دي.
29- پښتو ګرامر د پروفيسر (ا-ل- ګرونبېرګ) له خوا ليكل شوى دى چې په ليننګراد كې په 1987ع كال چاپ دى او دغه ګرامر زما په خيال په شوروى اتحاد كې وروستنى ليكل شوى ګرامر دى چې چاپ شوى دى.
ګرامر Grammar: د ګرامر اصطلاح د لاتيني ژبې د ګراماتكس (Grammatics) او يوناني ګراماتيكې (Grammatike) له ارې (ريښې) څخه راپاتى ده.
په انګريزى كې (ګرامر (Grammar روسي كې ګراماتيكه ويل كيږي. ګرامر د تشريحي ژبپوهنې يوه غوره او ستره څانګه ده چې د يوې ټاكلې ژبې د كلمو، جملو درغاونې او جوړښت د قاعدو سيستم تشريح او مطالعه كوي او يا د ژبې صرفي (مور فولوجيكى)، نحوي (سينتكسي) جوړښت او ساختمان تركتنې او څېړنې لاندې نيسي. په دې معنا چى د يوې ژبې د الفاظو (لغاتو) د تغير او بدلون اشكال د هغوى تركيب د جملو جوړښت او څرنګوالى مطالعه او تشريح كوي.
په ګرامري څېړنو كې ژبه د قوانينو تابع نه ګرځوله كيږي، بلكې ګرامر د ژبې قاعدې څنګه چې د هغې ژبې اصلي ويونكي استعمالوي راباسي اوشرح كوي يې. څنګه چې هره ژبه ځانته د جوړښت اصول او قاعدې لري نو ځكه د ټاكلې ژبې په ګرامري ليكنو كې خپله د هم هغې ژبې قواعد او اساس غوره ګڼل كيږي، چې د نوې ژبپوهنې د اصولو او اساساتو سره برابره خبره ده.
په ډيرو زياتو ليكنو كې ليدل كيږي چې دغه موضوع په دوو اساسي برخو ويشله شوې ده:
1- مورفولوژي (د يوناني د مورف (Morph) (فورمه) او لوګوس (Logos) (پوهه) څخه لاس ته راغلې ده.
2- سينتكس د يوناني (Syntaxis) څخه د (يو ځاي كيدنه) (جوړښت) (ترتيب) او (رابطى) په معنا رواج موندلى دى(1).
د صرف او نحوې (مورفولوژي او سنټكس) تر منځ بېلوالى اواړيكى:

سنټكس (نحوه) Syntax

په اصل كې نحوه يوه عربى اصطلاح ده چې لغوي معنا يې لاره، طريقْه، روش- دود- طرز) ده مگګر د ګرامري معنا له مخې د ګرامر هغه برخه ده، چې په جمله كې د كلمو په مطابقت ارتباط، ترتيب او تركيب باندې غږيږي يا په بله وينا نحوه هغې پوهنې ته وايي چې د يوې ژبې د جملو، عبارتونو، فقرو، غونډونو د جوړښت، ترتيب، تنظيم او جوړښت څېړي. نحوه (سينټكس) له مورفولوژى، سره نژدې او مستقيمه رابطه لري ځكه د ژبې صرفي جوړښتونه تر ډېره ممكنه ځايه پورې د نحوې نظم جوړښت او ترتيب سره مشخصه او ټاكلى وظيفه لري. برسېره پردې په اساسي توګه هغه معنا لرونكي عناصر چې عبارتونه او جملې جوړوي په واقعيت كې همدغه مورفيمونه (ازاد، مقيد) دي چې د يوې ژبې په ګرامري ساختمانو كې ستره برخه اخلي.
په پښتو ژبه كې (نحوه او سينټكس) دواړه اصطلاحګانې د ټاكلي ګرامري مفهوم او معنا له پاره كارول كيږي او په ګڼ شمير ګرامرونو كې چې په پښتو ژبه كې ليكل شوي دي د عربي اصطلاحات لكه (صرف- نحوه) مروج اوتر اوسه پورې هم رواج لري، ولى په شلمه پېړۍ كې سنيټكس د نحوې په معنا يا نحوه د سنيټكس په معنا رواج شوې ده، چې البته د معنا او مفهوم له مخې د يوه ټاكلي مقصد د پاره استعماليږي. كه د سينټكس اصطلاح ته ځيرشو او هغه هم د يوناني ژبې سينټيس د اصطلاح سره مقايسه كړو، ګورو چې په دواړو كلمو كې يوه ګډه ريښه پرته ده يعنى د Synt) سينټ) برخه په دواړو كې شريكه ده. چې د تركيب، يو ځاى كيدو، ګډون په معنا راتلاى شي، نو څنګه چې Sinthesis د برخو د اجزاو د تركيب په معنا دى نو Syntax سينټكس هم د ژبني تركيب په معنا ترجمه كيداى شي. ددې له پاره چې د سينټكس په برخه كې زياتې څرګندونې تر لاسه كړو نو بده به نه وي چې د ژبپوهنې ددغې اصطلاح د استعمال ځاى او څرنګوالى وپيژنو. ښكاره ده، چې ژبنى سيستم د تركيب او او ډنې څخه پرته نه شي راتلاى او په دې توګه (سينټكتيك) ژبنى سيستم په جمله كې د كلمو او لغاتو د ټاكلو ځايونو، د كلمو د استعمالولو ترتيب او تنظيم څخه پرته بل شى نه دى او يا دا چې په نحوي سيستم كې د نحوي واحدونو او د هغوى مربوطه اجزاو تجزيې، تركيب، ترتيب او څرنګوالى نحوه بلل كيږي.
همدارنګه دا سيستم د ژبني تركيب د لغتونو او كلماتو د يووالي او په ژبه كې د لغتونو له استعمال څخه بحث كوي. دلته خو ددې خبرې يوه يادونه هم بې ځايه نه بريښي چې په مورفولوژۍ كې هم د لغاتو جوړونې او تركيب څخه خبرې كيږي خو دا ډول لغات جوړونه او تركيب بايد د Syntax) سينټكس) او نورو ژبنيو تركيبونو سره ګډ نه شي. څنګه چې وينو په ترمينالوژۍ كې هم د كلمو او اصطلاحګانو د جوړونې او تركيبونو څخه خبرې كيږي ولې سينټكس، مورفولوژي، ترمينالوژي او نور ژبني تركيبونه بايد سره ګډ نه شي. د پورتنيو څانګو تر منځ پر مشابهتونو سربېره توپيرونه هم شته او هم شريكې نښې نښانې يې تر څيړنې لاندې بايد ونيول شي ځكه پرته له دغه ډول څېړنې څخه نه شوكولاي چې سينټكس باندې وپوهيږو خو دا حقيقت ښايي هم هېرنه شي چې د ژبپوهنې د پورتنيو څانګو ترمنځ د توپير كرښه دومره پراخه اوارته نه ده، چې يو تر بله دې نژديوالى او ژبني اړيكي ونه لري.
2- صرف (مورفولوژى)

د ګرامر د بلې اساسي برخې په توګه:
په دې پوهيږو چې مورفولوژي د ژبپوهنې د يوې څانګې په توګه د ژبې د كوچنيو واحدونو د جوړښت او ستركچربيان دى. يا په بله وينا سره مورفولوژي د ژبې د مورفيمونو د همدغو كوچنيو واحدونو تركيب او رغاونې، ګردان او د هغو له ډولونو سره سروكار لري. دغه د ژبې مورفولوژيك سيستم دوې برخې لري:
1- انفلكشن (صرف):
2- ډرايويشن (اشتقاق).
د ګرامر په دې څانګې كې د ځينو اصطلاحګانو لكه (مختاړي، وروستاړي، منځتاړي، تنه، مونډ ياريشه) سره مخامخ كيږو- همدارنګه د مورفيم- الومورف او داسې نور مورفولوژيكي اصطلاحات هم تر سترګو كېږي. په سينټكس كې هم د ځينو اصطلاح ګانو سره مخامخ كيږو لكه تګميم او سينتاكم، نوله دې پلوه مورفولوژي له سينټكس څخه جلا او بېلولى شو. څنګه چې د مخه موهم وويل، نحوه Syntax هغه علم ته وايي چې مونږ ته د جملې د جوړولو قاعدې او د هغې داجزاو ترتيب او د كلمو ترمنځ رابطه يو د بل سره راښي. همدارنګه ويلى شو چې مورفولوژى او سينټكس د خپلو ځانګړو اصطلاحګانو او خصوصياتو په درلودلو سره په تيوريتكي لحاظ كه له يوې خوا سره بېل دي نو له بلې خوا يو تر بله اړيكى هم لري.
د پورتنيو څانګو د تيورۍ سيستمونه او نظامونه يو له بله توپير لري. سينټكس د مورفولوژي، ترمينالوژي او نورو ژبنيو مركباتو سره هم ژبنۍ اړيكې ساتي مګر د ژبې د نحوي واحدونو او نحوي كته ګوريو اصلي برخه جمله ده. دلته د اسوال رامنځته كيږي چې جمله د ژبې د نورو نحوي واحدونو څخه څه توپير لري، د ژبې د جملو او نورو واحدونو (فونيم، مورفيم، كلمه، تركيب (غونډ) توپير په څه كې دى؟
د ژبې دغه نور واحدونه لكه (فونيم، مورفيم، كلمه، تركيب (غونډ) په ځانګړي توګه پوره مطلب نه رسوي يا په ساده ډول وايو:
مونږ پرته له جملو څخه پوره، مطلب ترلاسه كولاى نه شو. د جملې په باب يو ژبپوه داسې څرګندونه هم كړې ده:
(جمله يو بشپړ پوره مطلب رسوي)(1) ولې بيا دا خبره تر يوې اندازې پورې په منطقي لحاظ سمه نه ګڼي. دى وايي چې د بشپړتوب او نابشپړتوب په باب كوم خاص بريدنه شو ټاكلى، ځكه په وينا كې جملې يو په بل پسې دوام پيدا كوي او يا دا چې جمله د خپلې قرينې په نسبت په ډېر لنډ چوكاټ كې څرګنديداى هم شي. د مثال په توګه په سوال او ځواب كې دغه خبره ښه څرګنديداى شي(2).
په دې حساب سينټكس او فونولوژي هم يو تر بله ژبني اړيكي درلود لاى شي. د مثال په ټوګه كه ووايو: ميرويس پوهنتون ته ولاړ؟
ته ښه يې؟
ځواب به داسې وي- هويا اه
دلته كه (هو- اه) په يوازې او ګوښې توګه و څيړو نوليدل كيږي چې (اه) يو فونيم دى او (1) هم د فونيمونو په ډله كې راځي كه (1) ياهو ته د نورو ګرامري څانګو له نظره وكتلى شي نو څرګنده به شي چې د ګرامر له مخې دغه (1)، (هو) جمله، متن، ځواب دى.
د سينټكس له مخې به فريزاو د مورفولوژي له مخې به ورته مورفيم وويلاى شو له دې كبله د ژبپوهنې يا د ګرامر د څانګو ترمنځ ژبني خام مواد په ځينو وختونو كې شريك وي خو دا چې هره څانګه يې د خپلې تيورۍ له مخې په خپل مربوطه او ټاكلي چوكاټ كې څيړي، بېلا بېل خصوصيات لري. بله دا چې تيوري او تطبيق د ژبپوهنې د ټولو تيوريګانو زيږنده ده يا په بل عبارت د تيوري او عمل خصوصيت د ژبپوهنې د ټولو څانګو ګډه او شريكه خاصه او مميزه ده. له دې امله په ټولو برخو كې په كاريږي.
څنګه چې ليدل كيږي ننى سينټكسي تيوري پراخه ساحه لري. د ژبې د علم مطالعه او څېړنه دغه ټولې خواوې په پوره او بشپړه توګه نه شي څېړلى. مونږ هم په دې برخه كې اړيو چې د ژبې د نحوي ساختمان او جوړښت د پوهيدانې له پاره ځيني خاصې او مهمې نښانې په ګوته كړو.
نحوه: هغه پوهه ده، چې د جملو، فقرو، عبارتونو، غونډونو د جوړښت د قاعدو څخه غږيږي. د جملې د اجزاو، قاعدې هم په كې بيان او څرګنديږي. په نحوي چاپيريال كې نحوي تركيبونه (غونډونه) او جملې د معنا او جوړښت له مخې په نظر كې نيول كيږي. په سينټكسي چاپيريال كې د نحوي واحدونو يعنى تګميم په تشكل او جوړښت كې دمورفيونو تركيب، تنظيم، بدلون او ګرامري رابطو باندې خبري كيږي.
له دې كبله د ژبپوهانو له خوا د ژبې د مختلفو او بېلا بېلو برخو د پېژندنې او مطالعې له پاره ځيني خاص او جلا واحدونه ټاكل شوي دي. لكه فونيم چې د صوتي جوړښت تر ټولو ډير كوچنى واحد دى او مورفيم د لفظي جوړښت تر ټولو معنا لرونكى كوچنى واحد دى. دغه راز په نحوي چاپيريال كې هم سنتاګ، تګميم (نحوي واحد) تر ټولو كوچنى واحد ګگڼل شوى دى.
تګميم: د نحوي جوړښت هغه واحد دى چې د خپل ځان نه د كوم بل لوى واحد كومه برخه نه وي او هم د جوړښت په لحاظ د تجزيې وړ هم نه وي. يعنى هغه كوچنى واحد دى چې په سينتاكتيكي يا نحوي سيستم دننه ژبنى فورم پرې اندازه او ښودل كيږي ځكه چې په نحوي جوړښت كې (سيستم) تګميم (نحوي واحد) دى او د يوه نه تجزيه كيدونكي جز په توګه منل شوي دى نو جمله هم نه تجزيه كيدونكى واحد ګگڼل شوې ده. (په هره ژبه كې جمله د جوړښت په لحاظ يونه تجزيه كېدونكى واحد دى ) په دې معنا چې كه تجزيه شي، پوره مفهوم له لاسه وركوي.
څنګه چې هره ژبه بې شميره جملې لري نو ښايي چې داسې فكرونه شي چې د هرې جملې لپاره دې بې شميره ساختماني شرحې او قاعدې ولري. په واقعيت كې د هرې ژبې اصلي ويونكي يو لړ محدود قواعد د ژبې د جملو د پېژندنې (درك) او توليد (رغاوڼې) له پاره لري او د مفاهيمو د څرګندولو د پاره د همدغو ټاكلو (محدودو) قاعدو څخه ګټه اخيستل كيږي. په دې توګه نحوه هم په ژبه كې محدود قواعد د جملو ټاكلو او ښودلو لپاره شرح او توضيح كوي. د همدې اصل له مخې نحوه دغه ډول پېژنو:
نحوه د جملو په معنا او مفهوم باندې پوهيدل دي. ددغه نظر له مخې په نحوه كې د معنا مطالعې ته زيات ارزښت وركول كيږي.
د يوې ژبې شكل د هغې د معنا نه ډېر با ثباته دى او په اسانۍ سره د هغې پوهيدنه او پېژندنه كيداى شي او علت يې هم هغه د ژبې چاپيريال دى چې د ژبې شكلونه (فونيمونه، مورفيمونه، نحوي واحدونه تكميمونه) په كې شامل دي. مګر په مقابل كې د معنا چاپيريال او سيمه ډيره پراخه وي په دې علت سره چې ډير ژبني شكلونه د يوې څخه ډيرې معنا ګاني لري او په ډېرو ځايونو كې كارول كيږي.
څنګه چې په نحوې كې د كلمو تنظيم د هغوي تړون او ارتباط د يو بل سره چې څنګه خبرې، فقرې، غونډو نه، عبارات او جملې جوړ وي څېړل كيږي نو ځكه وايو چې د نحوې (Syntax) وظيفه د جملو او د هغوى ساختماني شرح ده يعنى د يوې ژبې د عبارتونو، فقرو (غونډونو) جملو او كلمو د نظام او جوړښت اصول او لارې چارې مطالعه كوي. په عمومي توګه يا په كلي ډول ښايي د نحوې برخه د هرې جملې په باب لاندينيو پوښتنو ته سم او علمي ځواب وركړي.
1. د يوې جملې تر ټولو كوچنۍ برخه كومه ده، يعنى هغه كوچني واحدونه چې جملې جوړ وي؟
2. د جملې دغه برخې (اجزا) څنكه يو دبل سره يو ځاى كيږي تر څو جملې جوړې كړي؟ يوه جمله بايد تر وروستي بريده پورې وويشل شي.
3. وروسته له هغې چې د يوې جملې مورفيمونه مو په ګرامري واحدونو وويشل لازمه برېښي چې ددې پوښتنې د ځواب په لټه كې شو چې دغه ګرامري واحدونه څه نوميږي. او كوم دي؟
د ژبې په ګرامري مطالعې كې د الفاظو معنا او ساختمان دواړه په نظر كې نيول كيږي.
د نړۍ په ژبو كې هره ژبه په خپل وار كه له يوې خوا د ژبپوهنې په بنسټ ځيني ګډ ګرامري خصوصيات لرې ولي له بله پلوه ځانګړي او ټاكلي خصوصيات هم لري چې د هرې ژبې په ستركچر او جوړښت پورې اړه لري.
د مثال په توګه كه د نړۍ ژبوته ځير شو په ځينو ژبو كې د صرف او نحوې ترمنځ كوم ټاكلى او معين بېلوالى نه ليدل كيږي نو په دې توګه صرف او نحوه په بېلا بېلو برخو او فصلونو (څپركو) باندې نه څيړل كيږي. خو د نړۍ په اكثروژبو كې صرفي او نحوي جوړښتونه (سربېره پر ځينو اړيكو) په اسانۍ سره جلا او بېل مطالعه كيږي.
څنګه چې زمونږ مطلب د پښتو ژبې د نحوې موضوع ده د څېړل شويو موادو له مخې په پښتو ژبه كې صرفي او نحوي جوړښتونه په اسانۍ سره جلا او بېل مطالعه كيږي.
په دې توګه د مورفيم پوهنې او سينټكسي بحثونه په بېلو بېلو برخو بېليږي. په نحوې كې نحوي تركيبونه، غونډونه او جوړښتونه د ترتيب او تنظيم داسې اصول او قواعد لري چې د اشتقاق او ګردان د طريقو او ډولونو تابع دي.

نحوي تركيبونه (غونډونه)، جملې او د جملو تركيبونه د نحوي واحدونو په توګه:

څنګه چې د مخه وويل شو، نحوه د ګرامر د يوې څانګي (برخې) په توګه د يوې ژبې تركيبونو، عبارتونو، غونډونو، فقرو، جملو د جوړښت ساختمان او په هغوى كې د كلماتو د ترتيب، مطابقت او رابطې اصول او قاعدې مطالعه او ترڅېړنې لاندې نيسي او يا د هغوى د قاعدو څخه غږيږي او د جملې د اجزاوو، اركانو، قاعدو او قوانينو بيان په كې كيږي، نو له دې كبله ژبپوهانو د ژبې د مختلفو او بېلا بېلو برخو (اجزاو) د پيژندنې او مطالعې له مخې ځيني بيل او خاص واحدونه ټاكلي دي. د بېلګې په توګه د ژبې د صوتي جوړښت او ساختمان دپاره فونيم (Phoneme) او د صرفي (لفظي) ساختمان له پاره مورفيم (Morpheme) د واحدونو په توګه منل شوي دي په دې معنا چې:
1- فونيم د فونيم پوهنې (Phonology) واحد يا نه تجزيه كيدونكي صوتي غړي په توګه.
2- مورفيم د مورفيم پوهنى (مورفولوژۍ Morphology) يا نه تجزيه كيدونكي لفظي واحد په توګه.
3- دغه راز په (Syntax نحوه) كې هم د ځانګړو اصطلاحګانو سره مخامخ كيږو كه څه هم په پښتو ژبه كې دغه سينټكسي اصطلاحګانې خاصه نومونه نه لري مګر په نورو ژبو لكه (انګريزي، لاتيني، روسي او داسې نورو ژبو كې د (Tagmeme) تګميم (Syntagam سينتاګم) اصطلاحات شته چې په هماغه ژبو كې خپله معنا څرګندولاې شي.
تګميم، سينتاګم، تاكسيم يا سينټاكتيكي تركيب (نحوي جوړښت) هغه كوچنى نحوي واحد دى چې (د سينټاكتيكي) يا نحوي سيستم د ننه ژبنى فورم پرې اندازه او ښودل كيږي.
په معاصره ژبپوهنه كې د تګميم، سينتاګم اصطلاح د يونانى سينتاګمه (Syntagma) څخه د يو ځاي كيدو په معنا سره راغلى دى ولې په مختلفو او جلا اثارو كې يې معناګانې په توپير سره راغلي دي(1).
په دې برخه كې د شوروي ژبپوه ريفرماتسكي نظر د سينتاګم په باب داسې دى:
(سينتاګم ددوو غړو د تركيب (مورفيم، لغت، د كلماتو تركيب) څخه چې يو تر بله اړيكې ولري عبارت دي).
همدارنګه نحوه (Syntax) په دې ډول پېژندلى او څېړلى شو.
په نحوي سيستم كې د تګميم سينتاګم تجزې او تركيب او د هغوي ترتيب او تنظيم ته سينټكس ويل كيږي. په بله وينا سره په نحوي سيستم كې د نحوي واحدونو او د هغوي د مربوطه اجزا وو تجزيه، تركيب، تنظيم او څرنګوالي ته نحوه (سينټكس) ويل كيږي.
څنګه چې په نحوي جوړښت كې (تګميم Tagmeme يا سينټاګم Syntagma يو نحوي واحد دى او بيا يو نه تجزيه كيدونكى (نه بيليدونكى) نحوى واحد په توګه راوړل شوى دى.
نو دغه نحوي واحدونه ازاد ګرامري شكلونه جوړوي، په دې معنا چې هر يو غونډ (تركيب) په مستقله توګه پوره مطلب ورسوي. جمله چې د معنا له مخې يو نه تجزيه كيدونكى نحوي واحد دى نو په پښتو ژبه كې مونږ جمله د نحوي واحد په توګه منو (په هرې ژبې كې جمله د جوړښت، معنا له مخې يو نه تجزيه كيدونكى واحد دى چې بشپړ مطلب رسوي).
په دې اساس (نحوه) د جملو او كلماتو د تركيب د پوهې او مطالعې بحث ته وايي. د كلمو د تركيب يا هغه اصطلاحات چې د دوويا ډېرو كلمو (لغتونو) د يو ځاي كيدو څخه منځته راغلي وي يا دا چې د دوويا زياتو لغاتو او اداتو د يو ځاي كيدو (پيوستون) له كبله جوړ شوي وي.
يادونه:
ځيني پوهان د ژبني تركيبونو Phrases (جملوي جزيا نيمګړې جملې) مطالعې او څېړنې ته هم (Syntax) وايي.
كه چېرې دا ومنل شي نو په سينټكس پورې تړلى تيوري به هم د تركيبونو (Phrases) تيوري وي.
د تركيبونو يا فريز د تيورۍ څخه مطلب هغه مېتود دى چې د هغه په واسطه د جملې متن بيان او جملوي اجزا جوړيږي او يا دا چې د تركيبونو (Phrases) له مخې متن بيان او جمله جوړيږي.
څنګه چې پوهيږو ژبه د علايمو (نخښو) يوه دستګاه ده. صوتي نخښې، لفظي نخښې يعنى دا چې صوتي نخښې يوازې او يا هم په تركيبي ډول لفظي نخښې جوړوي او مطلب تر سره كوي او دغه نخښې بيا په خپل وار يوازې او يا هم په ګگډه كلي (عمومي) معناوي جوړوي چې ګرامري شكل ګڼل كيږي او په پاى كې خبرې جوړيږي. دغه اړيكې چې د خبرو د مختلفو برخو او همدا راز د هغوي د اشكالو ترمنځ موجود دي د نحوې موضوع جوړوي.
كله چې يو ګرامري شكل د يوه لوى شكل يوه برخه وي نو داسې ويلى شي، چې دغه نوموړى شكل مقيد (ناخپلواك) دى خوكه چېرې د يوه لوى شكل برخه (جز) نه وي بيانو ازاد ګرامري شكل دى چې مونږ دغه ازاد مستقل ګرامري شكل د تګميم يا نحوي واحد په نامه يا دوو چې جمله يې محتوا ده.
د مثال په توګه كه ووايو: دغه څوك دى؟ نو ددغه سواليه جملې په ځواب كې كه وويل شي، هلك نو مطلب پوره رسول كيږي په دې توګه هلك په دغه حالت كې يو تګميم دى ځكه يو ازاد او خپلواك ګرامري شكل دى او د خپل ځان نه د كوم بل لوى شكل برخه (جز) نه دى مګر كه د (هلك سره د هوښيار لفظ ورزيات كړاى شي او د يوګرامري شكل په توګه (هوښيار.. هلك) په تركيب كې وليدل شي نو بيا دلته (هلك) د خپل ځان نه د لوى شكل (ساختمان) د جز په حيث كّارول شوى دى او مقيد دى نو ځكه تګميم ورته ويلاي نه شو.
مګر كه چېرې دغه تركيب په ځانګړي توګه سره وګورو يعنى (هوښيار هلك) په توصيفي حالت كې تګميم دى، ولې بيا هم كه د (هوښيار هلك راغى) په ګرامري شكل كې څگنګه چې (هوښيار هلك) د خپل ځان نه د لوى شكل يوه برخه ده نو ځكه تګميم نه دى مګر (هوښيار هلك راغى) په خپل ذات كې تګميم او يوه جمله ده. كه چېرې دغه جمله په دې ډول سره (كله چې هوښيار هلك راغى) ووايو دلته ګورو چې په ګرامري شكل كې څنګه چې په يوازې او ځانګړي توګه يې معنا بشپړه او پوره نه ده او يو بل ګرامري شكل ته اړتيا لري نو ځكه دغه غونډ په دغه ډول سره تګميم او جمله نه شو بللى، بلكې د يو بل شكل سره يو ځاى ګرامري شكل يعنى پوره جمله (Sentence) جوړ وي لكه (كله چې هوښيار هلك راغى كارونه وويشل شول) دلته (كله چې هوښيار هلك راغى) او (كارونه وويشل شول) ګرامري شكلونه دواړه مقيد دي يعنى د معنا له مخې يو بل سره رابطه او تړون لري.
څنګه چې د شكل له مخې ګورو چې د جملې دواړه برخې هره يوه يې تقريبا پوره جملې دي او كيداي شي په خپلواك صورت كې هم استعمال شي او تګميم وګڼل شي، چې دا جملې د فقري (Clause) په نامه ياديږي. نو ځكه د ژبپوهنې د اساسونو په دې برخه كې د علمي څېړنو له مخې تګميم چې د جملې محتوا هم ګڼل كيږي داسې تعريفوو: (تګميم يا نحوى واحد، داسې يو ګرامري شكل دى چې د خپل ځان نه د لوى شكل برخه (جز) نه وى او يا د ګرامري شكلونو تر ټولو كوچنى معنالرونكى واحد تګميم (Tagmeme) دى. نو تګميم تر ټولو كوچنى نه تجزيه كيدونكى نحوي واحد دى چې يو مستقيم، مستقل او با مفهومه ګرامري شكل دى چې په نحوه كې پراخه برخه لري.
په دې لاندې مثال كې ګورو:
(هلكه) د ندا په حالت كې كه څه هم دغه ډول خپلواك ګرامري شكل د جوړښت له مخې نيمګړى دى مګر څنګه چې پوره معنا انتقالوي نوځكه (Uttrance) ورته وايي او (هوښياره هلكه) هم همدا ډول دى. خو (هوښيار هلك راغى) كه څه هم د شكل او مفهوم له مخې پوره دى مګر ددې له پاره چې ځينې وخت مقيد كيږي لكه په دې مثال كې (كله چې هوښيار هلك راغى.. دلته جمله مقيده شوه تر څو چې دويمه برخه رانه شي مطلب نه بشپړيږي.
په دې اساس (كله چې هوښيار هلك راغى) مقيده فقره يا (Clause) بلل كيږي مګر (هوښيار هلك راغى) خپلواك ګرامري شكل دى. كه په خپلواكه توګه وكارول شي. نو ځكه يې جمله Sentence يا تګميم بولو.
كه چېرې يوګرامري شكل د خپل ځان نه د كوم بل لوي شكل برخه يا جزوي نو مقيد ګرامري شكل دى او كه چېرې، د خپل ځان نه د لوى شكل برخه نه وي نو خپلواك ګرامري شكل دى چې تګميم يا نحوي واحد هم ګگڼل كيږي.
اوس چې مو د تګميم يا نحوي واحد په باب څرګندونې كړې نو لومړى غواړو د جملې په باب ځينى لنډې څرګندونې او هم د ژبپوهانو له خوا د جملې په باب نظريې وړاندې كړو بيا به د پښتو ژبې تركيبونو (Phrases) جلمو په ډولونو، جوړښتونو باندې رڼا واچوو. البته زمونږ د موضوع اصلى برخه ده

جمله (Sentence)

جمله يوه عربي كلمه ده، په لغت كې مجموعې ته ويل كيږي.
جمله د انګريزي Sentence ، فرانسوي Propostion ، جرمنى Staz ، هسپانوي Oracion او روسى ژبى پريدلو ژينيه سره برابره معنا لري، په هره ژبه كې د خپلو خپلو ځانګړو معناګانو درلودونكى وى. ولې ګرامري معناګانې يې سره ورته يا يوګڼل كيږي(1) د مثال په توګه:
(په انګريزي ژبه كې كه د سېنټېنس كلمې ته ځير شو او څېړنه پرې وكړاى شي سربېره پردې چې د جملې معنا لري يو لړ داسې نورې معناګانې لكه (پريكړه، حكم، جزا) او نورې هم لري. همدارنګه د سېنټېنس كلمه درټلو لعنت پرويلو او محكمې ته راكښلو په معناګانو سره هم راځي(2).
دلته مونږ د جملې يا سينټينس د لغوي معنا سره څه كار نه لرو، بلكې غواړو په دې برخه كې د جملې په هكله د ګرامر له مخې رڼا واچوله شي يعنى د جملې پيژندنه او څېړنه په ګرامري چاپيريال كې تر سره شي. ښايي چې ددې مطلب د څرګندولو له پاره څه نا څه ګرامرونو ته پاملرنه وكړو، خو مخكې تردې چې د جملې پېژندنه او تعريف وكړو بايد يادونه وشي، د جملې په باب بشپړ او مكمل تعريف چې هيڅ ډول سمونه او اصلاح ونه غواړي او د تل له پاره ثابت او ځاي پر ځاي وي نشته ځكه تعريفونه او مفاهيم ورځ په ورځ لاپسې كره او بدلون مومي. د تفكر دودې او پرمختګ پروسه (جريان) ځاى په ځاى نه دريږي د بشپړتيا او پرمختګ په لور درومې.
په دې برخه كې ممكن په ګرامرونو كې په عنعنوي تعريفاتو باندې زيات ټينګار شوى وي خو ددې پرنسيب له مخې چې په څېړنه كې تېر معلومات او پخوانى شتمني كه څه هم نيمګرتياوې به ولري د نويو څېړنو په هكله بايد تر مطالعې لاندې ونيول شي تر څو نسبتا كره او نوي معلومات تر لاسه شي.
كه نن د جملې په باب زمونږ معلومات نيمګړي وي نو ښايي چې بله ورځ به لاپسې بشپړ او زيات شي. د پخوا څخه د جملې په هكله ډير تعريفونه شوي او د بېلو بېلو پوهانو له خوا ورته جلا جلا تعريفونه او څرګندونې شوي دي ولې په علمي توګه د جملې په باب معين ټاكلى او ثابت تعريف نه ليدل كيږي مګر په مقابل كې يې د دوو سونه زيات تعريفونه په دې برخه كې موجود دي(1).

د جملې په باب د پوهانو نظريي

كله چې مونږ په وينا او ليكنه كې خپل فكر په شفاهي ياليكلې بڼه افاده كوو نومجبوريو چې جملې جوړې كړو ځكه چې زمونږ وينا د جملو په مرسته څرګنديږي يا (د جملو څخه جوړه ده) په دې توګه زمونږ افكار يوازې په جملو كې او د هغوي په مرسته افاده كيږي. په دې ترتيب د جملې پېژندنه د ارستو زمانې څخه پيل كوو.
جمله د يو منطقي قضاوت د افادې او پوهولو سلسله ده.
ارستو د جملى په باب داسې ويلي دي:
(هره نظريه (مفهوم) د جملې په شكل څرګنديږي مګر ټولې جملې مفاهيم نه څرګندوي. په جملو كې ممكن سوال، خبر دارى او داسې نور مفاهيم ځاى شي خوپرته له دې څخه ممكنه ده، چې يو فكر – د شعور د ځينو نورو اشكالو په واسطه هم ورسول شي. د دماغ فعاليت انځوروي:
جمله د احساس د څرګندولو وسيله هم ده)(2). همدارنګه په پخوانى فلالوژي كې جمله (مفاهيم د الفاظو په مرسته څرګند شوي وي او يا د الفاظو تركيب چې پوره يو مطلب څرګند كړي(3) په په لرغوني يونان كې د نن نه 2000 كاله د مخه يوناني پوه د يونيوس تراكس Dionysius Thrax د يوناني ژبې د قاعدې په باب يوه كوچنۍ رساله ليكلې وه. په هغې كې يې د جملې تعريف او پېژندنه په لاندې ډول كړې ده:
(جمله په نظم او نثر كې د كلمو او الفاظو د مجموعې څخه عبارت ده چې پوره معنا او مفهوم څرګند كړي)(1)
وروسته بياغربي (لويديځ) ګرامريستانو هم دغه تعريف منلى او كارولى دى. ولې د غربي ګرامريستانو څخه د مخه عربى ګرامر پوهانو هم دغه تعريف منلى دى چې كلام يا جمله هغې ته ويل كيږي چې اوريدونكي د هغې څخه پوره مطلب لاس ته راوړي.
په 19 پيړۍ كې دا هڅه رامنځ ته شوې ده چې جمله د يوه مگنطقي قضاوت فعلي تركيب په توګه وپيژندل شي. د منطق له نظره د جملې په هكله بوسلايف ويلى دي (هغه قضاوت (نظر) چې د الفاظو په واسطه څرګند كړاي شي جمله ده)(2).
د 19 پېړۍ پاى او 20 پېړي پيل په لويديځه نړۍ او روسيې كې د جملې په باب روحياتي نظر منځ ته راغلى دى.
ددغه نظريې نمايندګانو څخه په روسيه (شوروى) كې 1-1 شاخمتوف دى چې د جملو په باب يې خورا زياتې څېړنې كړي دي خو بشپړې نتيجې ته هم نه دى رارسيدلي(3) تر دې وروسته ف.ف فورتوناتوف د عنعنوي ګرامر پلوي د جملې په باب داسې بيان كړي دي. جمله يو ډول د كلمو د تركيب څخه ګڼي او ليكلي دي:
(دوينا هغه ګرامري تركيبونه چې په جمله كې استعماليږي په جمله كې د ګرامري مبتدا او ګرامري خبر په توګه راځي(4).
ايراني ژبپوه ډاكتر پرويز ځانلري د جملې تعريف د تراكس په توګه كړى دى يوازې (د نظم او نثر) الفاظ يې ترينه ويستلي دي. په دې ډول (جمله مجموعه يې از كلمات است كه بر روى هم دارائى يك مفهوم تمام وكامل باشد)(5).
همدارنګه ځينو پوهانو د جملې تعريف داسې كړى دى:

جمله - د الفاظو او كلمويو داسې تركيب دى چې يو بشپړ مفهوم افاده كړي. تر اوسه پورې په ګڼ شمير ګرامرونو كې جمله يا كلام داسې راپېژندل شوى دى.
كلام، جمله هغه عبارت ته وايي چې لږ تر لږه له دووكلمو څخه جوړه شوې وي او بيا په دوه ډوله بېلېږي، بشپړه جمله او نيمګړې جمله.
د بشپړې جملې څخه په همدغو ګرامرونو كې مطلب دا دى چې ارويدونكي يې په اوريدو سره پوره مطلب ورځيني واخلي.
نيمګړې جمله چې اوريدونكي ترې پوره او بشپړ مطلب وانخيستيلاي شي. لكه (د ګلانو غونچې، توره وريځ) … او نور.
همدارنګه د جملې تعريف داسې هم راغلى دى: جمله د كلمو د يو ځاي كيدو څخه جوړيږي چې د نحوې كوچنى واحد دى.
په بل ځاي كې داسې بيان راغلى دى:
د يو مقصد د څرګندولو دپاره مجبوريو چې كلمې سره يو ځاى كړو نوله دې امله د يو شمير كلمو او لفظونو له يو ځاى كيدو څخه كلام او جمله منځ ته راځي او د جملې په مرسته خپل مقصدونه يو بل ته څرګندولاى شو. هغه توكي چې جمله يا كلام ورڅخه جوړيږي د كلام جزيا اجزابلل كيږي.
دغه پورتني تعريفونه د پښتو ژبې په ګرامرونو كې لكه د محمد اعظم ايازى قواعد پښتو د محمد ګل مومند (د پښتو ژبې لياره) د پوهاند رښتين په (ژبښودنه)، (پښتو ګرامر، د عظيم شاه خيال) صرف و نحو پښتو) … او داسې نورو كې راغلي دي.
د امريكې ژبپوهان بلوم فيلډ د جملې ساختماني تعريف دا ډول كړى دى. د جملې ساختماني معنا هغه معنا ده چې د جملې د توكونو په مرسته څرګنديږي بېله دې چې قاموسي (لغوي) خواوې په نظر كې ونيول شي.
د جملې د جوړښت او ساختماني معنا يوازې د بلوم فيلډ په ذريعه نه ده ښودل شوې بلكي اكاډيميسن ډ.ل. و شير به هم دغه ډول موضوع بيان كړې ده.
د بلوم فيلډ مقصد د جملي له ساختماني معنا څخه د مورفيمونو هغه تنظيم او ترتيب دى چې د جملې په لغتونو پورې اړه نه لري يعنى لغوي ترتيب او تنظيم نه دى چې دا نظريه هم د چا مسكي له خوا پر مخ ولاړه او پراختيا يې وموندله(1) ترانسفور ميشنل ګرامر چې په 1957كال چا مسكي ليكلى دى د نحوي جوړ ښتونو په نامه اثر دى. دوي څرګنده كړه، چې كه د يوې جملې كلمې په غير شعوري ډول انتخاب شوي وي نو بيا به هم ساختماني معنا ولري خو په دې شرط كه ژبني فورمونه منظم او سم ترتيب شوي وي. نوموړي ژبپوهان (بلوم فيلډ) ګرامر ته د ژبنيو فورمونو د معنا لرونكي نظم په توګه ګوري او زياتوي چې په ژبه كې د ژبنيو فورمونو معنا لرونكي نظم او ترتيب د ژبې ګرامر جوړوي او دا هم زياتوي چې د ژبنيو فورمونو د پاره دا لاندې څلور لارې شته دي.
1- ترتيب 2- داواز برابروالى 3- فونيټكي مشخصات 4- د هغو فورمونو انتخاب چې د معنا په څرګندولو كې د عامل په توګه مرسته كوي.
د جملې د تعريف د كره كولو له پاره ښايي جمله د فورم او معنا له مخې په پام كې ونيوله شي ځكه يوازې فورم جمله نه شي راپېژندلې او معنا هم په ګوښې توګه سره د جملې پيژندنه نه شي كولاى.
كه چېرې داومنو چې جمله يو داسې نحوي واحد دى چې د فورم او معنا په شريك او ګډ ارتباط سره ځانګړى ژبنى سيستم جوړوي نو دا به هم ومنو چې دا نحوي واحد (جمله) يو ژبنى سيستم هم دى. څنګه چې ژبه يو جلا ژبنى سيستم دى او جمله په دې سيستم كې د نحوي واحد په توګه پېژنو نو بيا ويلى شو چې جمله هم يوكوچنى ژبنى سيستم دى.
په دې كې هيڅ شك نشته چې جمله معنا لري او يو مفهوم افاده كوي نوله دې كبله ښه به داوي چې د بلوم فيلډ نظريې ته پاملرنه وكړو.
دى وايي متكلم او خبرې كوونكى د عبارت په ذريعه اوريدونكى دې ته اړباسي چې شرايطو او حالاتو ته ځواب وركړي. دغو شرايطو او حالاتو او په هغوى پورې مربوط ځواب ته د هغه عبّارت معنا وايي يا په بل عبارت كله چې يو ژبنى فورم له خولې څخه ووځي نو اوريدونكي هغې ته هم هغسې ځواب او عكس العمل وركوي، چې د ټاكلي مربوطه ژبني شكل معنا ګڼل كيږي.
بلوم فيلډ وايي چې د ژبني فورمونو معناګانې په عملي او علمي توګه هغه وخت ټاكل كيداى شي چې د پوهې ټولې څانګې بشپړې شي او پرمختګ ته ورسيږي نو بيا ويلى شو، چې جمله سربېره پر نورو سيستمونو يو سيمبوتيك سيستم هم دى په دغه سيستم كې (جمله د سيميم له نظره اندازه كيږي او سيميم د جملې د اندازې له پاره معنوي واحد دي. څنګه چې څرګنده ده په كوي جوړښت كې اساس د نحوې واحد جمله (تګميم) دى په دې معنا جمله دوينا هغه واحد دى چې مطلب ورسوي. جمله يا خبري يا پوښتني يا تعجبي يا امري وي او هر يو نحوي واحد د دووركنونو د اساس څخه جوړ شوى وي لكه مسنداليه او مسند، لاكن جمله داجزاو په لحاظ په بسيط، مركب او، مختلط شكل تقسيميږي.
اوس چې په ګرامرونو كې د جملې په باب څه معلومات وړاندې شو ښه به داوي چې د جملې په هكله د مورفيم بحث ته هم ورننوځو.
ليدل كيږي چې د نحوي واحدونو Structure Syntactic په جوړښت كې لفظي واحدونه Morphologicl Structure برخه لري. دغه واحدونه د موقعيت او نورو خصوصياتو له مخې په تركيبونو او جملو كې په اسمونو، صفتونو، قيدونو، فعلونو او نورو اقسامو باندې تقسيميږي، چې بيا دغه لفظي واحدونه د مستقل والي او استعمال له مخې په ازاد (خپلواك) او مقيد (نا خپلواك) باندې سره بېلېږي.
مقيد لفظي واحدونه: په صرفي او اشتقاقي جوړښتونو كې د ازادو لفظي واحدونو سره وند مختاړي، ورستاړي نښلي. په ژبه كې (ازاد- اساسى واحدونه) د مقيدو واحدونو سره ارتباط پيدا كوي يعنى په تركيبونو او جملو كې د الفاظو ارتباط او يو ځاى كيدنه صورت مومي او په دغه ترتيب سره الفاظ په يوه ټاكلي نحوي حالت كې واقع كيږي چې د ساختماني شكل Function Forma په نامه ياديږي.
لفظي واحدونه هر يو ځانته يوه خاصه ګرامري ګټه ګوري لري لكه اسمونه چې د جنس (نارينه، ښځينه) عدد (مفرد، جمع) حالت (مستقيم، غيرمستقيم (اصلي، غيراصلي) صورتونه لري. او فعلو نه دوجهه لازمي، متعدي د شخص (1،2،3) او زمانې مقولات لري. اشارې نژدې او لري صورتونه هم ښيي.
كه مونږ د مورفيم د تعريف د پاره د جزياتو څخه تېر شونو خپل بيان داسې لنډوو، د يوې ژبې په خبرو كې كوچنى لفظي واحد دى چې معنا ولري. كه چېرې په جمله كې ددغه مورفيمونو دريځ ته پاملرنه وكړونو وبه ليدل شي، چې په جمله كې د مورفيمونو د ځاي تغيير او تبديل د جملې په ارګانيزيشن (جوړښت) كې تغيير او بدلون پېښوي، له دې كبله هره جمله ځان ته جلا سيستم لري. همدغه علت دى چې ديوې ژبې زده كړه د جملو په يادولو اوزده كولو باندې زيات اړخ لګوي. د مجردو لغتونو په يادولو سره ژبه نه زده كيږي.
كه په يوې جملې كې د مورفيمونو د راوړلو په وخت كې د دوي ترمنځ د لازم زماني او مكاني تناسب او رابطه ونه ساتله شي نو په داسې حالت كې سمه او اصلي معنا په لاس نه راځي.
لكه د (زه له پوهنځي څخه راغلم) 2- (زه له پوهنځي څخه راتلم) په جملو كې ګورو:
1- كه (زه) څخه وروسته (را) مورفيم د زماني فاصلې له مخې داسې راشي چې د (غل) او (تل) دريښو څخه وروسته (em م) د مورفيم سره زماني رابطه ونه ساتي نو بيا دغه ټاكلې معنا نه څرګندوي.
له دې امله جمله سربېره پر مورفيميك سيستم زماني او مكاني سيستم هم لري كه چېري دغو سيستمونو ته پاملرنه ونه شي دجملې څخه معنا نه شو اخيستلاى.
اوس به دې ټكي ته ځير شو، چې د جملې سيستم څه شى دى كه څه هم د جملې سيستمونه زيات دي خو مونږ د تعريف د پاره په خپله سيستم تعريفوو، وروسته به بيا تروسه وسه د جملې په نورو سيستمونو باندې خبرې وكړو.
سيستم: هغه نظم او ترتيب دى چې د هغه په تغيير سره په (جوړښت) كې هم تغيير او بدلون راځي.
ترڅو چې د جملې د ساختمان اجزا او په هغې پورې مربوطه جريانونه او مميزات ونه پېژندل شي تر هغه وخته پورې د جملې پېژندنه ګرانه ښكاري.
څرګنده شوه چې جمله د ژبنيو فورمونو داسې مجموعه ده، چې نحوي واحديې جوړ كړى دى نو دلته بې ځايه نه ده، چې دغه مجموعه مطالعه كړو.
د ژبنۍ جملې د توكونو مجموعه يو ميخانكي مجموعه او امبارنه دى بلكې داسې مجموعه ده، چې هره پرزه = برخه (ژبنى فورم) جلا او ځانګړى ځاى لري.
د مثال په توګه د پښتو ژبې په يوې جملې كې ګورو چې فعلي ژبنى فورم داسمي ژبني فورم پر ځاى او اسمي ژبنى فورم د فعلي ژبني فورم پر ځاى نه شي راتلاى مګر كه را هم شي يا به جمله بې معنا او يا به د هغه مفهوم بل ډول افاده كيږي.
كه ووايو: قلم مات شو. په دې ساده جملې كې (قلم) د يو اسمي جز په توګه د جملې د مبتدا په حيث او كه ددغه اسم (قلم) ځاى بدل كړو او د جملې په خبر پورې يې و تړولكه دغه لاندې جمله:
اڅك قلم مات كړ يا اڅك قلم واخيست.
په دې جملو كې (قلم) د جملې په فعلي برخه كې راغلى چې د خبر له اجزاو (متمم) څخه ګڼل كيږي.
همدارنګه صوتي واحدونه د ماقبل دستوري جوړښتونو(1) په نامه ياديږي كه څه هم په خپله معنا نه لري مګر د معنا د تغيير سبب كيږي. د ژبې په دواړو دستوري (ګرامري) ساختمانونو كې دنده لري.
همدارنګه جمله د فونو لوژي له مخې د ژبنيو اوازونو داسې مجموعه ده، چې نحوي واحد جوړوي. دغه ژبني اوازونه د ځانګړي سيستم لاندې خاص نظم او ترتيب پيدا كوي. او داسې اختياري تسلسل نه دى، چې د ژبني سيستم د اصولو له رعايتولو څخه پرته زده شي بلكي د ټولنې د اجتماعي قرار داد سره سم منځته راځي او په هم هغه چوكاټ كې دننه زده كيږي.
په هر صورت جمله د ګرامر له مخې اوس داسې پېژندل شوې ده:
د وينا يو داسې خپلواك او مستقل صورت دى، چې په كوم بل صورت (ساختمان) كې د ګرامري ساختمان د كومې بلې برخې حيثيت ونه لري.
د مثال په توګه:
1. څوك خبرې كوي؟
2. چا خبرې وكړي؟
3. په كوټه كې څوك ناست دي؟
4. تا څوك وليد؟
5. دغه ليكوال څوك دى؟
د پورتنيو سواليه جملو ځواب د قرينې له مخې داسې راځي: (ميرويس) چې دغه ځواب يو ځانګړى او مستقل شكل دى او د كومى بلې جملى يا (د كوم بل صورت) د كومې برخې حيثيت نه لري.
مګر د پورتنيو جملو بشپړ ځوابونه داسې دي:
1. ميرويس خبرې كوې.
2. ميرويس خبرې وكړې
3. په كوټه كې ميرويس ناست دى.
4. ماميرويس وليد
5. دغه ليكوال ميرويس دى.
ميرويس په دريو لومړيو جملو كې د مبتدا (فاعل) په توګه ځواب دى.
په څلورمه جمله كې د مفعول په توګه ځواب دى.
په پنځمه جمله كې د خبر د جز په توګه ځواب ګڼل كيږي.
په دې لحاظ ميرويس يوازې او په ځانګړي توګه هم سم ګڼل كيداى شي.
ولې په دا ډول جمله كې لكه: ميرويس توره او ميړانه وكړه.
دلته وينو چې ميرويس په پورتنۍ جملې كې د يوه غړي (جز) په توګه دنده ترسره كوي.
يعنى ميرويس د جملې معنا نه لري، بلكې په دغه غونډ (تركيب) كې يوه برخه ده. چې په يوه مستقل او خپلواك صورت كې د ګرامري جوړښت او ساختمان د يوې برخې حيثيت لري، چې دلته ميرويس توره او ميړانه وكړه، ټول عبارت يوه جمله ده.
په عمومي توګه پوره جمله هغه ساختمان دى چې مسند اليه (فاعل) مفعول او مسند (فعل) په كې موجود وي.
لنډ عبارت: يا جمله هغه ته وايي چې منصرف (اوښتونكى) فعل ونه لري او په خپله د كومې پوره جملى (ساختمان) برخه نه وي.
همدارنګه مونږ دغه ډول جملې په مقايسوي ډول تر څېړنې لاندې نيسو لكه:
1- زرمينې – راشه ! ځواب : ښه درځم
2- زرمينې راځې؟ هو درځم
دغه دواړه جملې د ساختمان او جوړښت له مخې د مبتدا او خبر د تركيب او رغاونې له مخې زيات توپير نه لري مګر د خصوصياتو او مميزاتو د سيستم له مخې پوره توپير په كې ليدل كيږي، ځكه پورتنۍ هره يوه جمله د جلا او ځانګړي ځواب او عكس العمل غوښتنه كوي. د همدغه اصل له مخې وايو چې جمله هغه نحوي واحد دى چې په تشريحي ساختمان كې د ځانګړو اصولو تابع دى يادا چې جمله هغه نحوي واحد دى چې ټاكلى اهنګ، تون، لحن او موسقيت لري. له دې امله جمله د پورتنيو مميزاتو له مخې هم يوه له بلې څخه بېليږي په دې لحاظ د جملې په بېلونه كې عروضي واحدونه لكه (فشار، اهنګ، لحن، فصل ، وصل) خاص ارزښت لري.
د تيرو خبرو په استناد يوه جمله لانديني خصوصيتونه به لري:
1- نحوي واحد دى 2- دا نحوي واحد د مورفيمونو تركيب دى.
3- د ژبنيو اوازونو سيستم دى. 4- دخاص زماني او مكاني سيستم تابع دى.
5- هره جمله ځانګړى لحن، تون او موسقيت لري.
6- (د بلوم فيلډ په نظر جمله كيداى شي يو اواز وي يا يو نوم وي)(1) لكه ددغې لاندې جملې ځواب: اكارونه دې خلاص شول؟
ځواب هو
2- د پښتو ژبى او ادب پلار څوك دى؟
ځواب، خوشحال
7- جملى ته د متن د اندازه كولو واحد هم ويلى شو.
8- جمله د معاشرت په جريان كې د فكر د انتقال، اخبار اساسي وسيله ده. همدارنګه جمله دوينا او محاورې ژبني واحد په توګه ديوه بشپړ او مكمل فكر څرګندونه ده. دغه رازهره جمله په ذهن كې د منعكس شوي واقعيت څرګندويه او ددغه ډول واقعيت په باب ټاكلې اظهار يه ده، ځكه ويونكى د جملې په چوكاټ كې نه يوازې د خارجى نړۍ او چاپيريال د پېښو په باب د څه شي اظهار كوي بلكې په دې باب د خپل نظر ټكي بيانوي چې ويل يې له واقعيت سره څه ارتباط ولري(1) مونږ په خپلې څېړنې كې د پښتو ژبې د نحوي واحدونو (جملو) په شاوخوا كې د پورتنيو يا دوشوو نظريو له مخې دغه لاندې پرنسيبونه په خيال كې ساتل غواړو او ديوې بشپړې جملې عمومي مشخصات داسې بيانوو:
1- د بشپړې جملې څخه مطلب هغه خپلواك (مستقل) ګرامري شكل دى چې د جوړښت او معنا له مخې بشپړ مطلب وي.
2- د جملې په جوړښت كې د جملې اصلي او اساسي اركان(2) موجود وي.
3- جمله (نحوي واحد) چې د كوم بل لوى شكل (ساختمان) برخه (جز) نه وي.
4- جمله نه تجزيه كيدونكى نحوي واحد يعنى تګميم د ىكه تجزيه شي خپله بشپړه معنا له لاسه وركوي.
5- په جمله كې د تشكيلېدونكو اجزاو (برخو)(3) ترمنځ نحوي رابطه موجوده وي او په وينا (خبرو) كې مشخص عروضي خصوصيات (چې وروسته به پرې رڼا واچوله شي) او هم په ليكنې كې دليك دود د نښو نښانو په مرسته د هرې جملې حدود (بريدونه) سره جلا كيږي چې ددغو نښو د استعمال د ځايونو پېژندنه ضروري ده.

دويم څپركى

تركيب (غونډ- عبارت)

څرګنده ده چې ويل پوهنه (نحوه) د ګرامر د يوې برخې په توګه او په يوې جملي كې د كلمو (مورفيمونو) د ګرامري تركيب يو ځاى كيدو طريقه، ترتيب او معنوي رابطه په ټاكلې ژبې كې څېړي په دې معنا چې د جملو لفظي جوړښت او معنوي رابطه څېړي او همدارنګه د جملو لفظي جوړښت او معنوي ځانګړتياوې مطالعه كوي، نو څنګه چې د نحوي څېړنې د مطالعې او څېړلو اصلي او اساسي مواد جملې دي نو په هم دې توګه د كلمو تركيب (د الفاظو، غونډونو) هم د جملو په جوړښت كې يو توكى يا يوه برخه ګڼله كيږي.
لكه: هلك ولويد. يوه ساده جمله ده او دغه جمله د دووكلمو څخه جوړه ده. لومړۍ برخه يې (هلك) چې د جملې فاعل (مسند اليه) اودو همه برخه يې (ولويد) فعل (مسند) دى. كه چېرې په همدغې جملې كې دجملې د فاعل (هلك) سره ځيني مورفيمونه چې نحوي رابطه سره ولري يو ځاى شي په دې وخت كې دغه فاعل (هلك) د خپلو مربوطه اجزاوء سره يو تركيب (عبارت) دى لكه:
ښه هلك، يو ډېر ښه هلك، يوغښتلى تكړه ښه هلك . . . دغه ډله كلمې د يوبل سره نحوي رابطه لري او په پورتنۍ جمله كې د هلك سره د مبتدا په حيث راځي او هم د هلك په ځاى راتلاى شي چې دغه د تركيب (غونډ) (عبارت) په نامه ياديږي. همدارنګه د (ولويد) فعل سره چې د جملې مسند دى يو شمير نورې كلمې يو ځاي شي. دغه ډله كلمې چې نحوي رابطه هم سره ولري د جملې مسند (خبر) كې سره راځي.
لكه: سخت ولويد. په زوره ولويد. سخت په زوره ولويد. يا وران ولويد. ډېر وران ولويد. خورا ډېر وران ولويد. بې ځايه خورا ډېر وران ولويد.
په پورتني اسمي غونډ كې ګورو چې هلك د غونډ اصلي جزدي او د خپلو متعلقاتو سره يو اسمي غونډ ګڼل كيږي او په دويمه برخه كې ولويد د فعلي (غونډ) (عبارت) اصلي او اساسي جزدى نو فعلي غونډ (تركيب) ورته ويلى شو. مګر دواړه تركيبونه (اسمي او فعلي) په ځانګړي توګه بشپړ مطلب نه رسوي او ديوه غونډ (تركيب) په راوړو سره په ځانګړي توګه معنا ناتمامه پاتې كيږي.
2- د تركيب اصطلاحګانې او نظريې:
اوس چې د تركيب (Phrase) په هكله څه معلومات ترلاسه شول. غواړو په پښتو ژبه كې د افغاني او خارجي ګرامر پوهانو نظريې او اصطلاح ګانې هم ذكر كړو.
په دې برخه كې تر هر څه د مخه غواړو د پښتو ژبې د كلمو تركيب چې په لاندې ماخذونو كې د سلواسچېتانيا(1) د كلمو تركيب (Phrases (2) نيمګړي تركيبونه(3) كلام ناقص(4) ناقص مركب(5) عبارت(6) او غونډ په نومو سره نومول شوي دي تر غور او مطالعې لاندې ونيسو.
دا خو جوته خبره ده، چې دوينا او خبرو په ترڅ كې الفاظ او وئيونه په ځانګړي توګه پوره معنا نه شي څرګندولى، نو د يوې معنا د پوره او بشپړې څرګندونې له پاره د ويئونو (الفاظو) تركيب، يو ځاى كيدنه او د هغوي ترمنځ نحوي رابطه ضروري خبره ګڼله كيږي.
په جملو كې د كلمو تركيب، رابطه او د ګرامري قاعدو خيال ساتل ډېره ضروري خبره او مهم ركن دى. څنګه چې تركيبونه په جملو كې ستره نحوي دنده لري نو ښايي چې ددغو تركيبونو په برخه كې پوره څېړنه او مطالعه وشي.
مونږ ته معلومه ده چې د نړۍ په ډېرو ژبو كې د تركيبونو موضوع ډېره ستره برخه لري چې بيا په بېلا بېلو ډلو او ګروپونو ويشل كيږي.
كه چېرې مونږ خپلې لرغونۍ مورنۍ پښتو ژبې ته پاملرنه وكړو او په ډېر غوراو ځير ورته وګورونو جوته به شي چې په پښتو ژبه كې هم دغه تركيبونه راز، راز او د اندازې نه زيات دي. او هر تركيب په خپل ځاى او موقع ځانګړې معنا او مفهوم ښندي.
په پښتو ژبه كې تركيبونه ځانله خاص ډولونه او قسمونه لري چې هر يوبه يې په خپل ځاى وښودل شي.
دلته دا خبره ضروري ده، چې د مستقلو تركيبونو Phrases ، اصطلاح (ايډ يوم Idiom) او داسې نورو تركيبونو سره توپير وشي.

تركيب (غونډ)

تركيب د دوويا زياتو (خپلواكو او ناخپلواكو) كلمو او مورفيمونو يو ځاى كيدو څخه عبارت دى چې اجزايې يو له بله سره ګرامري ارتباط ولري، يا د دوو يا زياتو خپلواكو او نا خپلواكو مورفيمونو مجموعه ده چې برخې يې يو بل سره ګرامري رابطه ولري. د تركيبونو د څېړنې او مطالعې څخه داسې جوتيږي چې تركيبونه د معنا، جوړښت له مخې بيل ډولونه لري.
تركيبونه (غونډونه) برسېره پردې چې د جملو په جوړونه كې برخه لري په ځانګړې توګه د نحوي واحدونو وظيفه هم سرته رسوي.
ځيني ګرامريستان لكه ف.ف. فورتون اتوف(1) اوم. ن. پيترسون(2) نحوه Syntax د تركيبونو (Phrases): څېړنې او مطالعې ته وايي او جملې يې د تركيبونو يو ډول (قسم) ګڼلي دي.
د پښتو ژبې په ګرامرونو كې د تركيبونو ذكر په لاندې ډول راغلى دى. پښتو ژبې لياره كې داسې څرګندونه شوې ده:
(د نحوې علم د خبرې كلام تركيب او تاليف او د كلمو د استعمال موقع بيانوي.
كلام: هغه نطق او عبارت ته وايه شي چې د مقصد د بيان د پاره ويل كيږي.
تركيب: د خبرو هغه بيئت (ډلګۍ) ته ويل كيږي چې د دووليا زياتو كلمو څخه حاصله شوې وي. تركيب دوه ډوله دى يو (نيم ګړى تركيب بل بشپړ تركيب)(1).
همدارنګه محمد اعظم ايازي په خپلې كوچنۍ رسالې پښتونحوه كې د تركيبونو يادونه كړې او د كلام اقسام تر سرليك لاندې داسې ليكي: كلام پردوو ډولو دى:
(كلام ناقص او كلام تام)(2)
همدارنګه د هر برت پنزل پښتو ګرامر كې د پوره عبارت او لنډ عبارت ذكر راغلى او هم د مركبو كلمو يعنى د تركيب Phrases اصطلاحګانې يادې شوي دي. دلته عبّارت مقصد له جملې څخه دى. په دې توګه د تركيب په برخه كې دا داتي تركيبونو اسمي غبرګو تركيبونو، فعلى تركيبونو او داسې نورو يادونه يې كړې ده. عظيم شاه خيال (د پښتو رف ونحوه) كې د تركيبونو په باب داسې څرګندونه كړې ده: مركب د دوو يا ددوو څخه زياتو كلمو يو ځاى كولو ته ترتيب وايي او په دې كې چې كومه خبره يا جمعه جوړه شي هغه ته مركب كلام وايي مركب يا كلام دوه قسمه دى.
1- ناقص يا نيمګړي مركب كلام (2) تام مركب يا كلام يا جمله.
په ناقص مركب كې داسې وايي: هغه مركب ته وايه شي چې څه پوره خيال يا مطلب ترې نه څرګنديږي يعنى داسې مركب چې اوريدونكى ترې پوره فايده وانخستى شي او تسله يې پرې ونه شي او هغه د پوره مطلب د بيان منتظر وي لكه:
د انوراس، هغه دارو، ناقص مركب تل د يوي جملى جزوى(3).
همدارنګه د تركيبونو په باب د پوهاند رښتين علمي اثر(4) په لاس كې لرو چې د لغت پوهنې (لكسيكالوجى) په برخه كې ډېر ښه معتبر مواد لري. د تركيبونو په برخه كې هم په زړه پورې مواد لري، چې پوره د استفادې وړ ګڼل كيږي. په دغه اثر كې د اسمي تركيبونو ټول ډولونه. غبرګ تركيبونه، بشپړ نابشپړ، عددي، ضميري، قيدې، صفتي او داسې نور… او هم دارنګه د فعلي تركيبونو مثالونه هم راوړل شوي دي.
همدارنګه پوهاند رښتين د پښتو ګرامر دويم ټوګ كې د نحوي واحدونو (تركيبونو) په برخه كې پوره مفصل معلومات وړاندي كړي دي(1).
د تركيب مشخصات:
اصل مطلب په دى كې دى چې دغه ډول تركيبونه د مفهوم او معنا د افادې له مخې د الفاظو، كلمو سره يو شي ګڼل كيږي مګر فرق يې دادى چې دغه ډول تركيبونه مركب مفهومونه څرګندوي او د نومونو، فعلونو معنا ګانو ته زياته ټاكلې او مشخصه بڼه وركوي.
د مثال په توګه: خواږه انار، لومړى لوست، د پښتو لوست، اته بجې. نو په دې اړه ويلي شو:
1. تركيب د دوويا زياتو مستقلو يا نامستقلو كلمو څخه جوړيږي.
2. په تركيب كې يوه كلمه د بلې تابع ګرځي.
3. په تركيب كې د كلمو ترمنځ نحوي رابطه ټينګيږي.
4. تركيب نسبت كلمې ته پراخه او مركب مفهوم څرګندوي.
5. د جملى او تركيب ترمنځ توپير او بېلوالى ضروري دى.
د پښتو ژبې په تركيبونو كې د كلمو ترتيب:
د كلمو تركيب د ګرامري قاعدې (دمطابقت) له لارې سرته رسيږي او په دې كې د كلمو ترتيب هم برخه لري.
په دې اساس كه چيرته د كلمو په تركيب كې د كلمو ترتيب او مطابقت (سمون) په پام كې
ونه نيول شي نو پوره مطلب او معنا هم لاس ته نه راځي.
د بېلګې په توګه: په پښتو ژبه كې د توصيفي تركيب (غونډ) ترتيب داسې دى چې لومړى صفت او بيا موصوف راځي. (صفت + نوم). په ګرامـــري لحاظ صفت د موصوف تــــابع وي لكه: ناولې څېره، ښېرازه سيمه، ښكلې ودانۍ/ مګر كه ووايو څېره ناولې، سيمه ښيرازه نو بيا دا هغه تركيب (Phrase) نه دى چې ټاكلي معنا څرګنده كړي په دغه صورت سره د كلمو او ويئونو بې اساسه تركيب (يو ځاي كيدنه) كومه ټاكلې معنا نه وركوي.
2- د پښتو ژبې په نحوي سيستم كې د كلمو د رابطې وسيله (سرينې، پسينې) دي چې د هغو په مرسته هم تركيبونه جوړيږي لكه: د هېواد شاړې دښتې، د افغانستان غرونه.
3- څنګه چې د كلمو په تركيب كې د كلمو (الفاظو) رابطه او ترتيب ارزښت لري نو همدارنګه په جملو كې هم ډېر ارزښت لري، ځكه د ټول تركيب معنا او مطلب د كلمو په ترتيب پورې اړه لري.
4- په پښتو ژبه كې د تركيبونو د څېړنې له مخې ويلى شو چې تركيبونه د نورو اريايي ژبو په څېر په جلا او بېلو ډلو او ډولونو ويشل كيږي.
د معنا او جوړښت له مخې:
په پښتو ژبه كې خپلواك تركيبونه: هغه دي چې د مستقلو مورفيمونو له تركيب څخه جوړ شوي وي دغه تركيبونه په ټاكلو او ناټاكلو باندې هم بيليږي:
الف: ټاكلي تركيبونه: هغه دي چې د تركيب اجزا يې ټاكلي او ثابت وي(1) او د هغو اجزاو پر ځاي نشو كولاى بله كلمه راوړو ځكه دغه تركيب په خپل ځاى ټاكلى او پوره مطلب په مستقيمه توګه وړاندې كوي لكْه:
د كابل پوهنتون، د ژبو او ادبياتو پوهنځى، د قبايلو وزارت، د پښتنو مشر، د ميوند څلى، د ملالۍ مېړانه، د پښتنو مېړانه، نوى ښار، پښتني دودونه.
ټاكلي تركيبونه معمولا د يوې مركبې كلمې په توګه پريوه معين او مشخص شي ياكس پورې اړيكه پيدا كوي.
ځيني دغه ډول (تركيبونه) او عبارتونه هم خاص نومونه جوړ وي. ټاكلي تركيبونه د اضافي او توصيفي له ډول څخه دى(2).
ب: نا ټاكلي تركيبونه: هغه دي چې جوړوونكي يا ترتيبوونكي برخې يې ټاكلې او ثابتې نه وي په دې معنا چې د جوړ شوي تركيب د اجزاو پر ځاى په بېل بېلو مواردو (ځايونو) كې ځيني نورې كلمې راوړل كېداى شي لكه:
د ملالۍ كميس، د اجمل كوټه، زمونږ كتابونه، توركميس، لس تنه، څو تنه… او داسې نور. . . په پښتو ژبه كې د ځينو ټاكلو او مشخصو اضافي او توصيفي تركيبونو څخه پرته نور ټول تركبيونه د ناټاكلو (غير ثابتو) تركيبونو له جملې څخه دي.
ج: - په پښتو ژبه كې زيات شمير تركيبونه شته چې د يوې معنا د پوره او بشپړي افادې د پاره په مقيده توګه استعماليږي چې دغه تركيبونه په جوړه تكراري… توګه مروج دي. دغه تركيبونه د جوړښت له مخې په بشپړ او نا بشپړ (مكمل- نا مكمل) باندې ويشل كيږي.
په بشپړو او نابشپړو تركيبونو كې يوه كلمه د بلې كلمې سره نه تابع كيږي خو په تكراري او جوړه توګه سره راځي. لكه: پاك سپيڅلى، مخامخ، غرونه غرونه، ډول ډول، رنګ رنګ، خواږه خواږه، جوړه جوړه، نيغ نيغ، ژر ژر، من من، خروار خروار، سور سور.
نيمګړي يا نابشپړ مثالونه لكه: چاي ماى، ډوډۍ موډۍ، كارمار، كوړ وږ، كډوډ، البته د پورتنيو تركيبونو په باب بشپړ معلومات د لوى استاد پوهاند رشتين اثر وګورئ(1)
څنګه چې دمخه مو اشاره كړې ده خپلواك (ازاد) تركيبونه په اسمي او فعلي ډلو باندې ويشل كيږي نو دلته دا هم زياتو چې داسمي اوفعلي تركيبونو ترمنځ زيات توپير هم ليدل كيږي، ځكه اسمي تركيبو نه او فعلى تركيبونه د معنا د بشپړ تابه يا نابشپړ تا به له مخې سره توپير لري يو اسمي تركيب د جملې د مبتدا په حيث او فعلى تركيب د جملې د خبر په توګه راځي چې په دې برخه كې به په خپل ځاى د اسمي او فعلي تركيبونو (عبارت) مثالونه راوړل شي.
د جملې او تركيب (غونډ) ترمنځ توپير:
د جملې او تركيب ترمنځ خاص توپير شته ځكه هغه ځانګړتيا چې د جملې په جوړښت كې موجوده ده، په تركيب كې نه ليدله كيږي. د يوې جملې مبتدا او يا خبر هر يو د تركيبونو (غونډونو) (اسمي- فعلي) څخه جوړيږي. د مثال په توګه. په بشپړې او پوره جملې كې مبتداء او خبر او همدرانګه د هغوي متعلقات ځاي لري مګر په تركيب كې دغه برخې نيمګړې وي خو په پښتو ژبه كې هر ډول كلمې او داسمي يا اداتي تركيب يو لنډ (Utterance) عبارت (جمله) تشكيلولاى شي. د لنډ عبارت څخه د ړومبي يا ورپسې عبارتونو له قرينې څخه ددغه عبارت مستقلوالى د عبارت له سر او اهنګ څخه معلوميږي لكه:
سبا؟، زما په كوركې؟، اى سړيه!
هو صاحبه!، بلى هو!، نه نه، (وا وا وا! او داسې نور تركيبونه(1) مګر كه چېرې دغه لاندنيو تركيبونو ته نظرواچو، نو بيا د عبارت (لنډ عبارت) يا جملې په بڼه نه شي راتلاى، خو د يو بشپړ او مكمل تركيب (Phrase) حيثيت به ولري.
لكه: سور قلم، ښكلې ننداره، ګران هېواد
كه چېرې ووايو: (دا) سور قلم دى.
(دا) ښكلي ننداره ده. نو دا به ساده جملې وي. په دغه ډول تركيبونو كې معمولا كلمې يو له بلې سره په جنس، عدد، حالت كې ګرامري مطابقت څرګندوي. په پښتو ژبه كې د كلمو او عبارتونو ترتيب او ګرامري مطابقت ضروري دى.
لكه : د سيند څپه، داسونو شڼا، مست هاتيان، شنه زمريان، لوى غر

په پښتو ژبه كې د تركيب (غونډ) ډولونه:

په پښتو ژبه كې تركيبونه په دوو ډلو سره (اسمي اوفعلي) بېليږي چې بيا هره ډله يې په خپل وار سره په جلا ډلګيو ويشل كيږي.
لومړى: اسمي تركيبونه (Phrases) او ډولونه يې:
اسمي تركيبونه هغه دي چې د تركيب اصلي او اساسي برخه (اجزا) يې نوم (اسم). وي او دغه اسمي تركيبونه په جمله كې د مبتدا (مسنداليه) او په اسمي جمله كې د خبر (مسند) په برخه كې راځي.
اسمي تركيبونه په لاندې ډلګيو ويشل كيږي:
اضافي تركيب:
دا هغه ډول تركيبونه دي چې د يو اسم نسبت يو بل اسم يا ضمير ته شوى وي يا په بله وينا سره كه چېرې دوه نومونه د (اضافت (د) د مالكيت مقيد مورفيم په واسطه له يو بل سره ارتباط پيدا كړي نو يو اضافي تركيب لاس ته راځي(2).
د پښتو ژبي په اضافي تركيبونو كې معمولا يونوم مضاف اليه او بل نوم د مضاف په توګه وي چې مضاف د مضاف اليه څخه وروسته راځي.
په پښتو ژبه كې اضافي تركيبونه په لاندې توګه جوړيږي:
(د) د اضافت تورى + نوم + نوم
د + مضاف اليه + مضاف
بيلګه: د ننګرهار ولايت، د پښتو نخوا غرونه، د پوهنتون كتابتون، د خوشحال خان د ستار نامه، د كابل ښار.
الف: اضافى تركيب (عبارت) د معنا له مخې د لاندينيو مقصدونو لپاره راځي.
1- د ملكيت يا نسبت او قرابت معنا څرګندوي لكه:
د پوهنځي محصلين،د افغانستان خلك، د زمرك كتاب، د ملالۍ كڅوړه، د ځلمي ورور.
2- د اختصاص په مفهوم سره:
د بڼ ګلونه، د كابل ښار، د كابل مڼې، د ښار و ځاله، د جرګو وطن، د زمريو كور، د قبايلو جرګه، د مشرانو جرګه.
3- د بيان او وضاحت په معنا :
د زرو ګوته، د خاورو كنډولى، د اخترو ورځ، د سپوږمۍ شپه.
4- د تشبيه په مقصد:
د سترګو تور، دبېلتون اور، د بڼو غشى، د مينې اور، د لستوڼي مار، د انځرګل، د فكر ټال، د عقل لاس.
5- د ظرفيت په معنا : داوبو جام، د غوړو ټيم، د چايو ډبلى، د اوبو ګيلاس، دوينو جام، د ميو جام.
6- د وړتوب په مفهوم:
د ليدنې وړ، د مركې وړ، د دوستۍ وړ، د خوړ لومڼه، د وژلو سړى، د دوستۍ خلك، د اشنايۍ وړ، دويلو خبره.
ب: د جوړښت له مخې اسمي تركيبونه:
نوميز (اسمي) تركيبونه په ساده او مركب ډول دي:
الف: هغه تركيبونه چې د دووساده و (مفرد) نومونو څخه جوړ شوي وي. لكه :
د+ نوم+ نوم:
د سيند غاړه، د پسرلي موسم، د علم رڼا، د انصاف تله، د نارنج مېله، د پسرلي وږمه، د انارګل.
ب: هغه تركيبونه چې لومړى اسم (مضاف اليه) يې يو مفرد اسم او دويم اسم (مضاف) يې دجمع عدد نوم وي:
د + اسم (مفرد) + اسم (جمع)
د ننګرهار باغونه، د نارنج ګلونه، د باغ ګلونه، د بڼ چوڼي، د هوا مرغان د داور تورې د اور لمبې.
ج: هغه تركيبونه چې لومړى اسم (مضاف اليه) د جمع عدد او دويم نوم (مضاف) يې مفرد نوم وي:
د + (جمع عدد) نوم + مفرد (اسم).
د غرونو هوسۍ، د ستورو رڼا، د ګلانو ښكلا، د تورو بريښنا، د اسونو شڼا.
د: اوس به دلته مضاف اليه او مضاف دواړه د جمع عدد نو مونه وي:
د+ جمع عدد نوم + جمع عدد نوم.
د خلكو ارزګانې، د بورګانو اوازونه، د خاټولو جنډي. يا مضاف اليه مركب نوم او مضاف ساده (مفرد) نوم وي.
د قصه خانۍ بازار، د كابل پوهنتون محصل، د پښتو ټولنې ودانۍ
هـ: مضاف اليه (مفرد نوم) او مضاف صفت وي.
د + (مفرد) نوم + صفت: دروغتون ناروغ، د ليونتون ليونى، د زمانې پوه. د كور مشر، د زمانې هوښيار.
و: هغه تركيبونه چې مضاف اليه د جمع عدد نوم او مضاف يې اسم معنا وي لكه:
د زړ ورو خپلوي، دنا اهلو دوستي، د خلكو اشنايي.
ز- مضاف اليه (اسم) (مفرد، جمع) او مضاف فعلي صفت وي:
د + نوم (مفرد – جمع) + فاعلى صفت:
د پسرلي ښكلوونكي، د مجلې چلوونكى، د مجلې چلوونكي، د مجلو چلوونكي، د جريدو خپرونكي.
د + نوم (مفرد) + مفعولي صفت:
د زمانې رټلى، د خلكو ځپلى.
ح: مضاف اليه د توصيفى تركيب مفرد په توګه او مضاف د مفرد نوم په توګه راغلى وي.
د + توصيفى تركيب (مفرد) + (مفرد) نوم.
د نوي ښار جمات، دسره قلم قيمت، د نوي كال ورځ، د لوى خداى كلام.
ط: مضاف اليه د توصيفى تركيب (جمع( او مضاف د مفرد نوم وي.
د توصيفى تركيب (جمع) + (مفرد) نوم
د لويو ښارونو اوسيدونكى، د رڼا ورځو غل.
د ژيړو ګلو باغ، د تورو سترګو رنګ.
ك: مضاف اليه توصيفى تركيب (جمع) او مضاف هم دجمع عدد نوم وي.
د تور و غرونو ليوان، د سرو انارو باغونه (ونې). د لويو غرونو زمريان، د شنوونو توتيان.
ل: هغه تركيبونه چې مضاف اليه مفرد اسم او مضاف يې توصيفى تركيب وي.
د + اسم + توصيفى تركيب (مفرد).
مفرد : د زمانې هوښيار سړى، د قوم سپين ږيرى، د پسرلي خوږه وږمه.
د + اسم (مفرد) + توصيفى تركيب (جمع عدد).
دغم درانه خوبونه، د خوشحالۍ لنډ وختونه، د ملګرتوب ښې ورځې، د ژمي اوږدې شپې، د ژمي لنډې ورځې.
م: مضاف اليه د جمع عدد نوم او مضاف توصيفى تركيب (مفرد) (جمع)
د + جمع عدد د نوم + توصيفى تركيب (مفرد)،
د + جمع عدد نوم + توصيفى تركيب (جمع).
د اوبو ډك جام يا د اوبو ډك جامونه
د شودو غټ پيروى- د كوچيانو اوږده كتارونه
د مستو ډكه كټوه- د سيندونو مستې څپې، د بوراګانو سوې نغمې.
ن: په دې ډول تركيب كې مضاف اليه فعلي صفت (فاعلي، مفعولي) او مضاف توصيفي تركيب، عددي، اشاري… تركيبونه وي.
الف: د + فعلي صفت (فاعلى مفرد) + توصيفي تركيب.
جمع
د ليكونكو ښې مقالې
دپوهاندانو پاخه فكرونه
د څيړاندانو درنې وظيفې
د څارندويانو درنې وظيفې
د تللو هېريادونه مفرد
د ليكونكي ښه مقاله
د پوهاند پوخ نظر
د څېړاند علمي څېړنه
د څارندوى درنه وظيفه
د تللي هېرياد
2- د + فعلي صفت (مفعولي) + توصيفى تركيب.
د ډبيدلي ژيړه څېره
دوهلي تيزه منډه.
درټل شوي ځوړند سر
ب: فعلى صفت + عددي صفت.
د + فعلى صفت + عددي صفت:
د ګنډونكي يو ماشين. د ښوونكي يو كتاب
د ځورول شوي يوه خبره. د پرزول شوي خړه څېره.
جمع :
د ګنډونكو درې ماشينونه
د ښوونكو لس كتابونه.
ج : د + نوم + اشاري تركيب =
د بڼوال دغه باغونه.
د وطن هغه دښتې.
د كلى وال هوغه ونې.
د + مضاف اليه (مفرد، جمع) نوم او مضاف عددي تركيب وي:
1- د + نوم (مفرد) + عددي تركيب:
د ژوند يوه ښكلا، د سريو ويښته، دونې يوه لښته، د كوټې څلور ديوالونه.
2- د + نوم (جمع) + عددي تركيب:
د كورونو څلور ګوټونه، د لاسونو پنځه ګوتې، د ملګرو پنځه بكسونه.
3- بل داسې چې: د + عددي تركيب + نوم (مفرد).
د يوې وڼې مڼه، د څلورو تنو خيال، د لسو تنو زور.
4- د + عددي تركيب + نوم (جمع)
د څلورو تنو نظريې، د سلو تنو جرګې.
5- د + عددي تركيب + عددي تركيب:
د پنځو تنو پنځه برخې، ديوه كلي يو مشر، د يوه كلي يو سپين ږيري.
ح: مضاف اليه عددي تركيب او مضاف توصيفى تركيب راغلى وي. د يوه مين درمند زړه د يوې ونې لويه څانګه، د يوه كتاب لويه برخه.
اوس په دې برخه كې ګورو چې مضاف اليه توصيفي تركيب او مضاف هم د توصيفي تركيب په توګه راغلي وي.
د + توصيفى تركيب + توصيفى تركيب.
الف: د لوى خداى پاك كلام، د لوړ انسان لوړ فكر
ب: د لوړو انسانانو لوړ شخصيتونه
د غمجنوزړونو سوي اهونه.
د درندو خلكو درانه خو يونه.
بيا هغه تركيبونه ګورو چې په پښتو ژبه كې هم زښت زيات مروج دي لكه:
مضاف اليه د عطف په صورت كې (عطفى تركيب) او مضاف يې ساده نوم وي يا جمع وي.
د + مضاف اليه + مضاف:
د + عطفي تركيب + (نوم):
د موسى خان او ګلمكۍ فلم، د دوست او دښمن مقابله.
دادم خان او درخانۍ داستان، دغم اوښادۍ وختونه (ورځې)
د نن او سبا فكر، د سبا او بېګا خواړه.
ددې نه پرته مضاف اليه كيداى شي چې ددوونه زيات نومونه، صفتونه، ضميرونه… د عطف په توګه راشي لكه: د كابل، كندهار، ننګرهار، ښارونه، دا څك، بريالي، زمرك او ځلمي دوستي.
بله دا چې مضاف اليه نوم (مفرد، جمع) وي او مضاف د عطف په صورت سره راغلى وي.
د + مضاف اليه + مضاف:
د + نوم (مفرد، جمع) + عطفى تركيب:
د كندهار مڼې انګور او انار، دا څك بوتلونه كتابونه او قلم، د خلكو ارزوګانې او هيلې
د + مضاف اليه + مضاف په دې ترتيب سره چې:
(د + عطفي تركيب + توصيفي تركيب) وي.
د كابل او ننګرهار لويه لار، د سوز او ساز ډكې نغمې
د بلبلو او بورګانو سوې نغمې (لوړ اوازونه).
د شتمنو او دولتمنو بدنيتونه.
پاتې دې نه وي چې په اضافي تركيب كې برسېره په نوموړ و تركيبونو د پښتو ژبې تكراري جوړه، مترادف- مشابه او متضاد تركيبونه هم د مضاف اليه او يا د مضاف په توګه راځي، چې د ټولو راوړنه دلته ډير وخت غواړي، يوازې دغه څو مثالونه يې د بېلګي په توګه راوړو:
1- د دوستانو غرونه غرونه سلامونه، د دوستانو ځولۍ ځولۍ سلامونه.
2- د لويې ونې خواره واره ښاخونه، دغټې ونې خورې ورې څانګې.
3- د زركو سترګو تيز تيز كاته، د هو سيو سترګو ترنده ترنده كاته.
4- د پېغلو لنډ لنډ قدمونه.
5- د لسو لسو تنو ډلې.
6- د تك راتګ لار، د خوا په خوا مركه، د شورماشور خبرې.
يا د ملګري تګ راتګ، د خلكو شورماشور.
يادونه:
په اضافي تركيبونو كې كه چېرې د يوه نوم (مضاف اليه) پر ځاي ضمير راشي نو په دغه ډول تركيب كې هم د اضافت (د): مضاف اليه + مضاف خپل دريځ ثابت ساتي لكه:
(د) زما كتاب، زمونږ هيواد، ستا خوښه، ستاسي هيله، دده ورور، ددې كتابچه، ددوى خبره، دهغه (هغې) ملګري، د هغوي.. چې په دغو تركيبونو كې هم د مفرد او جمع صورتونه را تلاى شي. په دغه ډول تركيب كې هم مضاف اليه تر مضاف د مخه راځي.
په پښتو ژبه كې يوازې په هغه صورت كې مضاف تر مضاف اليه د مخه راتلاى شي چې،
1- مضاف اليه ناخپلواك (اداتي) ضميرونه وي.
2- كله نا كله د بدل په توګه هم مضاف د مخه راځي البته په شعر او ځينو ادبي هنري ليكنو كې دغه طريقه دود لري.
لكه: ونه د چنار، پاڼه دګور ګورې، لښته دونې، سر د زړه.
توصيفى تركيب:
داډ له تركيبونه هم داسمي (نوميز) تركيبونو (عبارت، غونډ) په ډله كې راغلي دي، چې دغه تركيبونو ته په عامه توګه مركب صفتونه(1) وايي البته په هغه صورت كې چې مركب مفهوم ورسوي دغه ډول تركيبونه (Phrases) د يو اسمي مركز (زړي) سره د صفتي ډلې (كلمو) له تركيب څخه لاس ته راځي.
توصيفى تركيبونه (غونډونه) هغه دي چې ديوه اسم (نوم) يا ضمير حالت څرنګوالى د صفت په واسطه بيان او څرګند شي.
په پښتو ژبه كې توصيفي تركيبونه د جوړښت له مخې په لاندې توګه جوړيږي.
د مثال په توګه:
(صفت + اسم)، (نوم + نوم)، (نوم + صفت)، (نوم + قيد)، (نوم + فعلى صفت)، (صفت + صفت).
ددغه ډول تركيبونو بشپړ فهرست په لاندنيو ماخذونو كې ليدلى شو(2)(3)(4)(5).
په پښتو ژبه كې صفت د نوم (مركز، زړي) موصوف څخه دمخه راځي او د ګرامري قاعدې له مخې صفت د نوم موصوف تابع دى.
كه چېرې (موصوف) د نارينه يا ښځينه مفرد يا جمع وي نو صفت ورسره هم په هماغه ډول د عدد، جنس، حالت له مخې سمون كوي(1).
لكه: نارينه (مفرد) ستړى هلك، سبزنى كال، لنډ فكر
نارينه جمع، ستړي هلكان، خواږه نثرونه.
ښځينه (مفرد): خوږه وږمه، تازه هوا.
ښځينه (جمع) خوږې نغمې، ترخې ورځې.
په پښتو ژبه كې توصيفي تركيبونه په لاندې توګه ښودلى شو:
الف: صفت (مفرد) + نوم (مفرد)! لنډ فكر، اوږ د تار، رڼا ورځ، لنډه ورځ، نوې مفكوره
ب: صفت (جمع) + نوم (جمع) لكه: زاړه خيالونه، تاوده سلامونه، كاږه ورمېږونه، لنډې ورځې، اوږدې شپې.
ج: ضمير + صفت: هغه خوار، دغه بې وزلى، ته خوار، ته خواره، څوليوني، څومره ډېر، څومره لوړ، څه ښكلى.
د: نسبتي صفت + نوم = توصيفى تركيب.
كابلى سړى، ننګرهاري خلك، افغاني كلتور، ادبي جرګه، ملي پانګه، لاندينى پوړ، ننۍ ورځ، دولتي موسسه، خاورين كنډولى، وريښمين كالى، او بلن ماسته، خيرن كالي، زړ ور خلك، ګټه وركار، شته من سړي، غيرتمن پښتون، كركجن سړي، كبرجن سړي، تورځن سړي.
هـ: نسبتي عددي صفت + اسم.
شليز نوټ، سلګون نوټ، لسيز نوټ، پنځوس ګون نوټ.
و: مجرد (معنا) نوم + نوم = ستوصيفى تركيب:
توريالى سړى، توريالي جنګيالي خلك، فرهنګيالى خوشحال.
ز: فعلي صفت (فاعلى) + نوم = توصيفى تركيب:
راغلى سړى، تللي وختونه، سوځونكى بم، تلونكې دوره، تلونى هلك، وټندوى هلك، ګرځندوى موټر، خوځندوى (ځوځند) ماشوم.
ح: فعلي صفت (مفعولى) + نوم.
رټلى هلك، وهلى هلك، ځپلى هلك، رټل شوى هلك، وهل شوى ماشوم، ځورول شوي خلك.
ط: اشاري ضمير + اسم(1):
1- دا دغه هغه ښار.
دا دغه هغه جونكړه.
دا دغه هغه وګړي
دا دغه هغه ورځ
2- استقهامي ضمير + نوم: كوم خلك، څه شيان، څو سړي، څومره كسان، څو تنه، څووم سړى.
په پورته مثالونو كې مووليدل چې صفت او موصوف د بسيطې او ساده كلمې څخه دي ولې پرته له دې څخه په پښتو ژبه كې ډېر داسې مثالونه وينو چې د تركيب يوه برخه يې مركب او بله يې ساده او يا برعكس وي او يا دواړه برخې يې مركبې وي.
لكه: ډيرې خوږې مڼې، خورا ډېرې لنډې ورځې.
1- ډېر درانه او سپيڅلي خويونه.
مړ ژواندى سړى، روغ جوړ خلك، وچ كلك لرګى، سره سپينه څېره، خواره واره كالي، وږى تږى مسافر.
لنډ لنډ كميسونه، اوږده اوږده كالي، اته اته برخې.
2- شنه باغونه او چمنونه، شنې ونې او څانګې.
3- هغه يوه ښكلې نجلۍ، دغه يوښه پوخ مضمون.
علمي خپره شوې مقاله، دغه يوه خپره شوي علمي مقاله.
روښانه ليدله شوې مياشت، رټل شوي مظلوم خلك.
يو ډېر ښه اسان كار، دغه راغلې پښتنه مېلمنه پېغله.
عددي تركيبونه: چې د عدد (شمېر) او نوم (معدود) څخه رغيدلي وي. په دې تركيبونو كې بيا هم نوم د تركيب مركزي (زړى) وي. په پښتو ژبه كې عدد هم تر خپل معدود د مخه راځي او د عدد، جنس په لحاظ د معدود تابع وي(1).
په لاندې توګه عددي تركيبونه دي:
1- عدد + نوم : دوه كتابونه، دوې څانګې، يو خبر، يوه ماڼۍ، درې كتابونه، درې كتابچى.
2- عدد + ضمير : يو هغه، يوزه، دوه دوي، دوه مونږ، دوه تاسې، دوه هغوي، يوته، يوزه، يو څوك، يو چا.
3- ضمير + عدد: هغه دوه، دغه يو، دغه لس. كوم يو، كومه يوه هريو، هره ګړۍ، هر ساعت.
4- ترتيبي عدد + اسم: پنځم سړى، لسم ټولګى، شلمه پېرۍ، پنځمه برخه.
5- داسمونو او عددونو ترمنځ كله كله قيدي (تميزي) كلمې هم راوړل كيږي: دوه تنه سړي، ديرش كسه ميلمانه، څلور سره غويان، دوه دانې قلمونه، څلور ټوكه كتابونه، يو تخته كاغذ، دوه تانه رخت، يوه ټوټه ځمكه، يوه پايه المارۍ، څلور جوړې بوټان.
6- د مطلقو عددونو تركيب د (پر) پريدلوك (سرينه) سره:
دوه پرپنځه، درې پرلس، يوه پر څلور، يو پر څلور.
7- مطلق عدد + رتبي عدد + نوم : دوه پنځمه برخه (2/5) دوه شلمه برخه (2/20 (2).
8- په مركبه توګه: عدد + توصيفى تركيب (غونډ):
يوه ښكلې مرغى دوې هوښيارې نجونې، درې غټې غټې چرګې، لس تنه پاخه پاخه مشران، يوه ډيره لويه درنه جرګه.
قيدي تركيبونه:
د نوميزو تركيبونو په ډله كې قيدونه هم ستره برخه لري، چې ددغو تركيبونو اصلي او اساسي توكي قيدونه دي او د جلا او بېلا بېلو معناګانو په غرض ځيني نور مورفيمونه (تاكيد، عدد، نوم، سرينه او پسينه) ورسره يو ځاى كيږي او ټول تركيب د قيد په توګه په جمله كې استعماليږي. د پښتو ژبې قيدي تركيبونه (Adverbial) په لاندې توګه لنډ لنډ راوړل كيږي.
الف: قيد + قيد = قيدي غونډ (تركيب)
لره بره، وړاندې وروستــه، هلته دلته، اخــــوا ديخـــوا. كښته پورته، لاندې باندې، اپلو دې پلو په تكراري توګْه: اوس اوس، كله كله، ژر ژر. ورو ورو، چابك چابك، ګړندى ګړندى.
ب: نوم + نوم = قيدي غونډ.
اغزي اغزي، غرونه غرونه، كلي كلي، سيندونه سيندونه، پنډ پنډ، ځولۍ ځولۍ، ډلې ډلې.
ج: صفت + صفت = قيدي غونډ:
پټ پټ، پوست پوست، لوى لوى، تود تود، خوار خوار، شور شور، غټ غټ، غلى غلى، ګڼ ګڼ، وران وران، مات مات، ټوك ټوك.
د: عدد + عدد = قيدي غونډ.
پنځه پنځه، شل شل، لس لس،
هـ : عدد + عدد + نوم = قيدي تركيب (غونډ).
يو دوه ورځې، دوه درې ساعته، درې څلور كتابه، پنځه شپږ كاله.
عدد + اسم = قيدي تركيب (غونډ).
دوه ورځې، درې مياشتې، يوه ورځ، يو ځلي.
و: صفت + قيد = تركيب (غونډ).
ډېر نژدې، ډېر لرې = ښه كښته، ډېر ژر. ډېر لږ، لږ ورو، سپين سبا، توره شپه
ز: ضمير + ضمير = قيدى تركيب.
څوك څوك، چا چا، څه څه، كوم كوم.
ح: صفت + صفت:
ډير هوښيار، ښه غښتلى، توره خړه.
ط: ټاكلى ضمير + نوم:
هر ځاى، هر چېرته (مكاني قيد)
هر وخت، هر كله (دزمانې قيد)
ي: سرينه + نوم = مكاني قيدي تركيب.
هم هلته، هم دلته.
ك: نوم + په + نوم = مكاني، زماني
ځاى په ځاى، كور په كور، كوڅه په كوڅه، كلي په كلي، وخت په وخت، كال په كال، مياشت په مياشت، ټك په ټك، ګړۍ په ګړۍ.
ل: صفت + په + صفت = حالتې قيدي تركيب: پټ په پټه
(عدد + په + عدد): يو په يو. دوه په دوه.
م: نوم + تر + نوم = زماني قيدي تركيب:
كال تر كاله، ساعت تر ساعته، ورځ تر ورځې
ن: قيد + تر + قيد:
ژر تر ژره، تل ترتله.
ق: صفت + تر + صفت : لږ تر لږه، ډېر تر ډيره.
ر: قيد + تر + نا خپلواك ضمير.
وروسته تردې يا تردې وروسته، پخوا تر دې، مخكې تردې.
ش: (سرينه) سر بل په + صفت + نوم (قيد):
په ښه توګه، په ډېره بيړه
ت: (سرينه) سر بل په + نوم: په خندا، په ژړا، په مړانه، په تلوار، په منډه
ض: سربل په + نوم + نوم = قيدي تركيب: په منډه منډه، په د انګو دانګو، په خندا خندا، په ژړا ژړا، په نارو نارو، په چيغو چيغو، په كړيكو كړيكو.
تاكيدي تركيبونه:
په پښتو ژبه كې تاكيدي تركيبونه له دووهم اهنګه او هم معنا كلمو څخه جوړ شوي وي.
تاكيدي تركيبونه په دوه ډوله دي:
الف: چې يو لفظ (كلمه) په تركيب كې كټ مټ تكرار شوي وي. لكه پورتني ځيني مثالونه:
ب: چې يو لفظ په كې په لږ تغير سره تكرار شوي وي لكه: ټك ټوك، ډزډوز، ټيل ټال.
ج: چې په دوهمې كلمې كې داول توري په ځاي (م) يا (پ) يا (ب) يا (و) راوړل شوي وي لكه:
لرګي مرګي، ډوډوۍ موډۍ، اوبه موبه، غنم منم، زوړ پوړ، خړپړ، ژېړپيړ، كلك پلك، هك پك، سوړ پوړ، څيرې ويرې، كوږ وږ، خورور، ګډوډ، تور بور. د زياتو معلوماتو د پاره وګورئ(1)(2)(3).

اداتي (ارتباطي) تركيبونه (غونډونه)
اداتي تركيبونه ځكه ورته وايو چې له ادواتو او اسمي مركز څخه جوړ شوي وي. ددې تركبيونو اسمي مركز ضمير يا اسم، صفت او يا كوم بل هر ډول اسمي تركيب وې. په دې تركيبونو كې ادات هم له اسم(4) څخه وروسته او هم د مخه او هم داسمي مركز په دواړو خواو وكې استعماليداى شي.
هغه ادات يا توري چې په يوې جملې يا يو تركيب كې د كلمې يا له يوه نوم څخه د مخه يا وروسته راغلى وي د هغه ټاكلى حالت او دريځ څرګندوي.
دغه ادات چې د كلمو (نومونو) نه د مخه راشي سرينه او هغه چې وروسته راغلى وي پسينه ورته ويل كيږي.
د پښتو ژبې په زياتو ګرامرونو كې دغه ادات د جاره، جري توري(5)(6) كلمات غير متغير)(7) (د مفعول توري)(8)ادات يا توري(9)(10)(11) مغيره تورو په نامه راغلي دي.
په هر صورت څرګنده ده، چې دغه ادات (پيشينې، پسينې) په ځانګړي توګه كومه خاصه لغوي معنا نه لري ولې چې په جمله يا تركيب كې د ناخپلواكو يا مرستيالو توكونو په توګه راځي چې معنايې د هماغو نومونو، فعلونو، قيدونو سره په استعمال كې څرګنديداې شي.
په اداتي تركيبونو كې هره سرينه د خاص او ټاكلي معنا د څرګندولو له كبله خاصه او ځانګړې پسينه قبلوي ليكن په پښتو ژبه كې كه سرينه له پسينو سره جوړه په تركيبونو كې برخه اخلي نوپه زياتو مواردو كې يوازې سرينه او يا يوازې پسينه هم د مطلب ټكى بيانولى شي.
لكه: د (پرميز باندې پرځاي كه ووايو ميز باندې
1- د (تركوره پورې پر ځاي كه ووايو (كوره پورې)
2- د (پر كتاب بّاندې پر ځاي كه ووايو، پر كتاب.
3- مګر په دې لاندې مثالو كې ګورو چې يوازې سرينه راوړل كيږي، خو پسينه يې عامه نه بريښي لكه: په پښو لاړم.
په توره يې وواهه، په چاړه يې پرې كړ، په دعا ښه شو، په ژړاله كوره ووت.
4- مګر كه ځينو مثالونو ته ځير شو نو بيا ګورو چې هلته دواړه توكونه (سرينه، پسينه) لازمي دي.
لكه: په كوركې، په منګي كې، په پوهه كې(1).
5- په ارتباطى حالت كې داسې هم ليدل كيږي، چې پسينه پرته له سرينې په ځانګړي توګه راځي.
كورته، هغه ته، غرمې ته، سباته، خواته، زړه ته…
اوس غواړو د پښتو ژبې د بېلا بېلو سرينو او پسينو مثالونه د تركيبونو په توګه راوړو:
سرينه يې او پسينه يې تركيبونه (غونډونه، عبارتونه):
لومړي: د (په) سره دغه لاندې پسينې راځي:
الف: د (په) سرينه او (كې) پسينه.
سرينه + اسميه + پسينه.
1- په كوركې، په المارۍ كې، په افغانستان كې، په هيواد كې.
2- په مياشت كې، په دوبي كې، په شپه كې، په كال كې، په ورځ كې.
دلته ګورو چې (په، كې) د مربوطه نوم ظرفي حالت ښي (مكاني، زماني) حالت څرګندوي.
سربېره په ظرفيت د شموليت معنا هم لري لكه:
زه په كې نه يم: يازه په دې خبره كې نه يم. په دې برخه كې پوهاند رښتين داسې نظر څرګند كړى دى.
د ظرفيت ادات (په،كې) كه د ظرف مكان او ظرف زمان سره استعمال شي حقيقي ظرفيت افاده كوي او كه د نورو اسمونو سره راوړل شي غير حقيقي ظرفيت ښكاره كوي لكه:
1- سليم په كوټې كې دى. 2- په اوړي كې ګرمې ده.
3- په سليم كې دروغ نشته. 4- حميد په كاركى مړنى دى.
5- په منډه كې تېزدى. 6- په پوهه كې زيات دى.
7- په لوستلو كې مړنى دى(1).
ب: د (په) سرينه او (پورې) پسينه ورپورې پيوستون ښي.
سرينه + اسميه + پسينه: په ځان پورې، په زړه پورې، په خوا پورې
سرينه + ضمير + پسينه:
په تاپورې، په چاپورې، په هغه پورې، په مونږ پورې.
دلته ګورو چې الحاقيه (پيوستون) حالت څرګندوي.
ج: د (په) سرينه او (سره) پسينه.
(1) دغه تركيب داله توب يادالې حالت ښيي.
په + اسميه + سره
په زور سره، په خوښۍ سره، په چړې سره
(2) (په) سرينه او باندې پسينه.
دغه هم دالې حالت څرګندوي. لكه: په چاړه باندې، په تبر باندې او د (باندې) پسينه د (په) سرينې سره د پښتو ژبې په شرقي لهجو كې راځي ولې كه عامې او اصلي محاورې ته ځير شو دلته د ډيرو مثالونو څخه جوتيږي چې د (په) سرينه غېرله پسينو (سره، باندې) څخه دالې حالت څرګندوي لكه:
په خوښه، په (په بياتي) په توري، په قلم، په پښو، په دستمال، په چاكو، په ټوپك، په لرګي.
اوس به دغه مثالونه په جملو كې وګورو:
په خوښه لاړشه. په بياتي يې پرې كړه. په توره يې وواهه،
په پښو ولاړم، په قلم يې وليكه، په دستمال يې وچ كړه.
په چاكويې پرې كړه، په تور ټوپك ويشتلى راشې، په لركي يې سرمات كړ.
(3) د (په) سرينه د نوم سره د قيد معنا وركوي:
په منډه، په ژړا، په نڅا، په بيړه، په تلوار، په زوره.
د (په) او (پسې):
نوموړې (سرينه او پسينه) د پرله پسې والي معنا څرګندوي:
(په) + اسيمه (ضمير) + پسې:
په ملالۍ پسې، په او بوپسې، په دوبي پسې، په ګرمۍ پسې، په غم پسې، په شوي كارپسې. په ما پسې، په هغه پسې، په ده پسې، په تاپسي(1).
دويم: د (پر= په) پيشنه او (باندې) پسينه، استعلايي ادات دي چې معمولا د پورته معنا لري.
د (پر = په) سرينې په ډېرو ځايونو كې د يوه مفهوم دپاره راځي، كه څه هم په ځْينو لهجو (غربى) كې د (پر اوپه) د استعمال موارد بيل دي، ولې د پښتو ژبي په نورو اكثرو لهجو كې (پر=په) د استعلايى اداتو په توګه استعماليږي البته د قرينې او د جملې د محتوا څخه معنا لاس ته راتلاى شي.
د (پر، په) سرينه د باندې پسينې سره په لاندې توګه تركيب جوړ وي.
لكه پر دښمن باندې، پر سرحد باندې، پر لارې باندې تك راتګ، پر كتاب باندې، پر ځمكه باندې، پر زړه باندې.
ولى په دغو مثالونو كې ګورو چې د (باندې) پسينه زياتره غورځيږي او د (پر=په)سرينه پرته له پسينې (باندې) څخه هم په دغه مفهوم سره راوړل كيږي. لكه: (سرينه + اسميه) پر دښمن يې يرغل وكړ. پر اوږو باردى، پر كتاب پروت دى، په پرميز پروت دى، اپرديوال ځوړند دى، پر زړه يې تياره ده، په زړه يو څه پر خوله بله.
كله داسې هم وي چې اسميه + پسينه راځي په دې معنا چې د (پر) سرينه حذفيږي (غورځي) يوازې (باندې) پسينه ورسره راځي لكه: ميز باندې، بام باندې، كوټې باندې، المارۍ بّاندې، زړه باندې، سرباندې، ده بّاندې.
درېيم: د (تر) سرينه او (لاندې) پسينه:
(تر- لاندې) استيلايي حالت ښيي يعنى د لاندې معنا وركوي چې دغه حالت كې د لاندې پسينه هيڅكله نه غورځيږي مګر د (تر) سرينه كه رانه وړ له شي خو خپله معنا له لاسه نه وركوي. اصلى صورت يې داسې دى:
الف: پېشينه + اسميه + پسينه.
تركوټې لاندې، ترميز لاندې، تر اوبو لاندې، چې لاس لاندې، كوټې لاندې، ميز لاندې، اوبو لاندې هم راځي.
ب: (تر، پورې، ان) چې دغه ادات اتصالي حالت ښيي.
همدارنګه نوموړي سرينې او پسينې ته د انتها يا (تم ځاي) ادات هم وايي چې د يو فعل د اظهار ختم انتها او انجام ښيي.
تركيب يې داسې دى: تر + اسيمه + پورې:
تركابله پورې، تر كوره پورې، تر مازيګره پورې، تر غرمې پورې، تر اوسه پورې، ترماپورې.
په دغو مثالونو كې مكاني او زماني څرګندونه كيږي.
كله هم (تر) او (پورې) په جلا توګه هم راوړل كيږي خو په معنا كې كومه نيمګړتيا نه راځي. كوره پورې، كابله پورې، غرمې پورې، ماښامه پورې، يا تر بازاره، تر كوره، تر كابله، تر غرمې، ترماښامه او داسې نور…
ج: (تر) د وروسته يا راوروسته (د مخه) قيد سره:
تر + اسميه + وروسته
تر غرمې وروسته، تردې وروسته، ترما وروسته، تر مارا وروسته،
د : (تر) د (ځيني، نه) سره:
دغه ادات د مقايسې مطلب څرګندوي: ترتاځيني، ترتانه، او يا خوپرته له پسينې راځي لكه: ترتا، داكور تر هغه ښه دى، دى تر هغه مشر دى.
دلته (تر) د (له) معنى هم وركوي(1) (2).
هـ: تر يوازې د سرينې په توګه هم راځي: تر ټولو مشر، ترما ښامه، ترګريوانه، ترستوني.
څلورم: د (له) سرينه (پېشينه) د لاندنيو پسينو سره راتلاى شي:
الف: (له) د (څخه، نه، ځني) سره ادات ابتدادي چې پيل ځاي يامنشايي حالت څرګندوي يعنى د يوه كار پيل او ابتداښيي.
1- له + اسميه + څخه 2- له + اسميه + نه 3- له + اسميه + ځيني.
1- له كور څخه، 2- له كورنه، 3- له كورځني.
له بّازار څخه، له افغانستان نه، له بازار ځني
له افغانستان څخه له، ننګرهارنه.
د (له) سرينه كله هم يوازې پرته له ْ(څخه، نه) پسينو څخه استعماليږي.
لكه: له كوره، له ښاره ووځه له نرخه مه وځه.
او يا بازار څخه، كور څخه، ميلې نه، لوبغالي نه. دلته بايد ووايو چې (نه، څخه) پسينو سره د (را- در، ور) ضميرونه راځي. لكه سليم رانه. خپه ولاړ. ټولې پيسې ورنه بې ځايه ولاړې(1).
الف: (له، څخه، نه) نسبي يا مقايسي (پرتليز) مطلب هم وركوي.
له تا څخه، له تانه مشريم، له تا ځني وړاندې يم.
ب: (له) او (څخه، نه) سببي علتي حالت ښيي.
له ګرځيدو څخه ستړى شوم، له ګرځيدو نه ستړى شوم.

يادونه: پورتني مثالونه (1-2) د پيشينو او پسينو په مرسته بشپړ تركيبونه دي. خو (3) پرته له پسينو څخه او (4) بې له پيشينو ذكر شوي دي.
ج: (له) د (سره) قيد سره راځي:
(سره) د معيت او ملګرتيا ادات ګڼل