يو څو خبرې

د ژبو او ادبياتو د پوهنځي د پښتو څانګې په درسي نصاب كې د پښتو ژبې ګرامري مسايل لكه (صرف، نحوه) هم ځاۍ لري.
د پښتو ژبې په صرفي برخه كې مواد او ليكنې شته. چاپي اثار هم لرو او د نحوې په برخه كې خواره واره مواد د بېلا بېلا كورنيو او باندنيو پياوړو استادانو او ژبپوهانو له خوا رامنځ ته شوي دي، خو د يو بشپړ درسي پلان له پاره كافي نه ګڼل كيږي. د درسي پلان له مخې ښايي چې درسي مواد كال په كال يالږ تر لږه دريو څلورو كالو په موده كې پرې نوى نظرو شي او د ورځنيو علمي تجربو، نويو علمي څيړنو په رڼا كې دغه مواد بشپړ اوكره شي.
دغه كار چې زه يې دلته وړاندې كوم سره له دې چې نوې موضوع نه ده خو بيا هم دغه اثر كيداى شي د پښتو ژبې د نحوي مسايلو او پرابلمونو په باب په څه نا څه ګټه شي.
ددې اثر په ليكنه كې زياته هڅه شوې ده چې مسايل په تطبيقي توګه بيان كړاى شي او همدارنګه د موضوع دروښانولو له پاره زيات مثالونه په عملي او تطبيقي برخه كې د پخو ليكوالو، استادانو د اثارو او همدارنګه د پښتو ژبې د خوږو محاورو نويو او زړو اصطلاحګانو څخه كار اخيستل شوى دى.
بايد زياته كړم چې ما دغه اثر د لوى استاد علامه پوهاندرشتين په لارښوونې چې زه يې د شاګردۍ وياړ هم لرم ليكى دى.
څنګه چې په دې برخه كې تر اوسه كوم درسي چاپ شوى بشپړ كتاب يا لكچر نوټ نشته نو د پوهنځي د پښتو څانګې داړتيا او ضرورت له مخې ما دغه ګران كارته اوږه ورته كړې تر څو لږ تر لږه زما دغه كار او هلې ځلې له يوې خوا دا چې د پښتو ژبې په دغه ګرامري برخه كې يو څه كار شوى وي او له بلې خوا د مينه والو او د څانګوالو له پاره د استفادى وړوګرځي.
دغه اثر په 1366 لمريز كال د كابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو د پوهنځي له خوا د كستتنر په شكل چاپ شوى و، چې بيا وروسته د چاپېدوله پاره يې منظوري هم شوې وه. له بده مرغه د هيواد دبدو سياسي حالاتو له كبله چاپ نه شو.
د 1371 لمريز كال د كابل د جګړو په نتيجه كې د ادبياتو د پوهنځي او د هيواد د نورو زياتو كتابونو سره يو ځاى دغه اثر هم له منځه ولاړ.
سږ كال د ننګرهار پوهنتون د ژبو او ادبياتو پوهنځي د پښتو څانګې د ضرورت له مخې پريكړه وكړه، چې دغه درسي اثر (پښتو نحوه) دې چاپ شي، نو د ساپي څېړنو مركز د خپلې ملي پاليسۍ له مخې چې درسي كتابونه په لومړي قدم كې چاپوي، نو ددې كتاب په چاپولو كې هم مرسته كړې ده چې دغه مركز له يوې خوا خپل ملي رسالت تر سره كړى او له بلې خوا د پښتو څانګې د استادانو او محصلينو لپاره يې درسي اسانتيا برابره كړې ده. په دې توګه مننه او كور ودانۍ ورته وايو د لازياتو برياليتوبونو په هيله.
پوهندوى ډاكتر زرغونه رشتين زيور
د كابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو د پوهنځي استاده

 

 

د پښتو ژبې ګرامرته يوه لنډه كتنه

ګرامر د ژبې د جوړښت علمي شرحې ته ويل كيږي او د تشريحي ژبپوهنې يوه ستره څانګه ده.
ژ
بپوهنه د علومو په لړ كې يوه نوې پوهنه ده او له يوې پيړۍ راهيسې د ژورو كتنو او څېړنو په مرسته مخ په وړاندې ځي، خود ژبې په باب له ډېرو لرغونو زمانو څخه ځيني كتنې او څېړنې روانې دي، د لرغوني، كلاسيك، منځنيو پېړيو، (17-18) پېړيو ژبپوهنه د نوې ژبپوهنې زړى او اساس جوړوي، د ژبپوهنې په پراختيا او پرمختيا كې پخوانۍ هندي او يوناني فلالوژي ډېره اغيزمنه برخه لري1
مونږ دلته د ژبپوهنې تاريخي سير او پرمختګ په بشپړه توګه نه څېړو بلكې غواړو چې يوازې د ژبې ګرامر ته يوه لنډه كتنه وكړو او بيا په خپل مطلب لاس پورې كړو. نوې ژبپوهنه كه څه هم د علومو په لړۍ كې د شلمې پېړۍ ابتكار دى، ولې ګرامر د ژبپوهنې د يوې څانګې په توګه لرغونى تاريخ لري. په عمومي توګه په نړۍ كې ګرامر بېلا بېلې پوړۍ او پړاوونه تر شاكړي دي چې ددغو بېلا بېلو د ورو او پړاوونو په بهير كې د ټاكلي جهان بينۍ، نظريو او لارو چارو له مخې د ګرامر بېلا بېگل ډولونه رامنځ ته شوي دي چې تر ټولو مهم يې كلاسيك عنعنوي، مقايسوي، تاريخي، تشريحي ګرامرونه دي. په لويديځه نړۍ كې د ګرامر ليكلو منشا لرغوني يونان ته رسيږي چې كلاسيك ګرامر لومړى په يونان او بيا په روم كې منځته راغى.
افلاطون (427-347ق م) د يونان نامتو فيلسوف د لويديځې نړۍ لومړنى عالم دى چې د ژبې د حقيقت او څرنګوالي په باب يې څېړنه كړې او له همدې امله د ژبپوهنې بنسټ ايښودونكى او د باقاعده ګرامر (
Systematicgrammar) جوړوونكى ګڼل شوى دى. د افلاطون څخه وروسته د ارستو نظريه د ژبې په باره كې د څېړنې او ارزښت وړ ده. د ژبې په باب ارستو د افلاطون پر خلاف داسې عقيده لرله چې ژبه فطري نه ده بلكې يوه ټولنيزه او اتفاقي پېښه ده(2) او كلمات د خارجي دنيا د مظاهرو دپاره سمبولونه ګڼلي دي. په دې توګه ارستو لومړنى مفكرو چې د الفاظو ډلبندي اوويش مفكوره يې رامنځته كړې او كلام يې په دريو برخو (اسم، فعل، حرف) ويشلى دى.
تردې وروسته روميانو يعني درومي تمدن په دورې كې د لاتيني ژبې د ګرامري قواعدو په شرح كولو كې د يو نانيانو د ګرامر ليكنې اصول او لارې چارې په پام كې ونيولې. دوي په حقيقت كې د يوناني ژبې د ګرامري قاعدو په چوكاټ كې د لاتيني ژبې بېلګې ځاى كړلې. ورپسې دغه ډول ګرامر ليكنه او طريقه عربو هم د خپلې ژبې د پاره غوره كړه. عربي پوهانو د خپلې ژبې د جوړښت برخې په دې دريو برخو (اسم، فعل، حرف) هم ويشلي دي. د ارستو دغه ويش تر اوسه پورې د عربي ګرامر پوهانو په اثارو كې استعماليږي چې دغه طريقې فارسى او پښتو ژبو ته هم لاره وموندله او د افغاني ګرامر پوهانو له خوا دود شوي دي.
عنعنوي ګرامر چې په لويديځه نړۍ كې رامنځ ته شو هغه ګرامر دى چې د انيوس تراكس (
Dionysius thrax) (2 پېړۍ ق.م) په اورپا كې دارستو د ميتود تر څنګ رامنځ ته كړ او ترده وروسته (4 م پېړۍ) دوناتوس (Donatus) د لاتيني ژبې ګرامر رامنځ ته كړ.(1) تراكس د نن نه نژدې 2000 كاله پخوا د يوناني ژبې د ژورې مطالعې او د پخوانيو عالمانو د كشفياتو څخه په ګټې سره كلمه په اته ډوله (اسم، فعل، فعلي صفت، ارتيكل (articulus ضمير، حرف اضافت (Prepostion) (پريدلوګ) قيد، ربط ويشلې ده(2) چې بيا دوناتوس د څلورمې پېړۍ را په ديخوا لاتيني ګرامر د تراكس د ګرامر پر اساس وليكه چې ددغو ګرامر ليكونكو لاره بيا وروسته د يورپ ګرامر يستانوونيوله. دغه ګرامريستان په دې عقيده وو، چې ډېرې ژبې په تيره بيا لاتيني ژبه د معتبرو منطقي او عمومي قواعد و درلودونكې ده. همدغه دګريكو رومن د عنعنې (دود) پر اساس ليكل شوي ګرامرونه دي چې وروسته يې د نورو ژبو لكه عربى، عبرانى، لاتينى 000 او نورو ژبو دګرامرونو اساس جوړ كړى دى. په كال (1784ع) كې د مقايسي او تاريخي ژبپوهنې پيل كيږي. د مقايسي او تاريخي ژبپوهنې په پرمختيا او انكشاف كې د هندي فلالوژي او سانسكريت سره د اروپايي پوهانو اشنايي او بلدتيا ډيره ارزښتناكه خبره ګڼله كيږي. په دې سلسله كې د سرويلم جونز نوم د يادولو وړدى. ده په كلكته كې د بنګال اسيايي ټولنه رامنځ ته كړه. په خپله جونز په هندي ژبو او سانسكريت پوهيده(3).
د (17-18) پېړيو په شاوخواكې اروپايانو د پاڼي ني ګرامروموند او د هغه په واسطه د سانسګريت د ژبې سره اشنا شول. د پاڼي ني ګرامر د سانسګريټ د ژبې په باب ډېر مفصل او ګټور معلومات خلكو ته په لاس وركړل. اورپايي پوهانو د پاني ني د ګرامر موندنې تر مهاله پورې ددغه ګرامر په شان بل كوم كتاب نه وليدلى. (بلوم فيلډ) د پاني نې د ګرامر په باب داسې ويلي دي، چې د انساني ذكاوت له سترو يادګارونو څخه دى. دا كتاب د سانسګريت د ژبې صرفي، اشتقاقي، تركيبي او نحوي شكلونه په ډېرې پاملرنې سره شرح كړي دي او تردې د مخه هېڅ يوه ژبه هم دومره بشپړه او پوره نه وه څېړ له شوې. د پاني ني د ګرامر سره د پوهانو بلدتيا دوې مهمې نتيجې وركړي دي. اول دا چې د يورپ پوهان د لومړي ځل له پاره د يوې ژبې د پوره او دقيق تشريح سره مخامخ شول. او وليدل شول چې ددغه ګرامر د قاعدو او څېړنو اصول د فرضيو او ذهني تصوراتو پر ځاى تطبيقي او عملي څېړونو پربنسټ ولاړ دي، بله دا چې پوهان د نړۍ د ډيرو ژبو سره اشنا شوي وو نو د سانسګريټ سره هم اشنا شول، په دې توګه دوي وكولاى شول، چې ددغو ژبو كلمې او الفاظ يو له بله سره پرتله كړي چې البته د مقايسي ګرامر ليكنه د پاني ني د ګرامر د موندنې څخه وروسته پېل كېږي. د پاني ني د ګرامر سره په ګرامر ليكنه كې يو نوى باب پرانېستل شو. وروسته تردې د ژبې څېړونكو ته جوته شوه چې د سانسګريټ او د ځينو لرغونو ژبو لكه يوناني، لاتيني او نورو اروپايي لرغونو ژبو ترمنځ هم د ګرامري جوړښت او هم د لغتونو له مخې ښكاره ورته والى موجود دى نو ځكه د سانسګريت يوناني، لاتيني ژبو د ګرامري جوړښتونو او لغاتو د مقايسوي څېړنو د پرمختګ په ترڅ كې د ژبپوهنې مقايسوي برخه تاسيس شوه او پرمختيايې وموندله.
په دې توګه د لويديځې نړۍ ژبپوهان د اتلسمې پېړۍ د پيل څخه تر نولسمې پيړۍ پورې يعني پوره سل كاله يوله بله سره تړلي دي. ايندو اروپايي ژبې په مقايسوي توګه مطالعه او ددغو ژبو ترمنځ يې د تقابل قوانين د غږونو بدلون او نورې ګډې ځانګړتياوې او صوتي، لفظي، نحوي مسائل په ژوره توګه څېړلي مطالعه كړي دي.
په همدې توګه د ژبې د مقايسې، مطالعې سره جوخت تاريخي مطالعه او څېړنه هم پيل شوې ده. په دې وخت كې يوه ډله پوهان د مرقومو اسنادو له مخې د خاصو ژبو د تاريخ په مطالعه او څېړنه بوخت شوي دي. ددغو مطالبو د مطالعې مهمه نتيجه د ژبې ددرې ګونو دورو (كلاسيك، منځنۍ، معاصره (اوسنۍ) ټاكنه وه او په دې توګه د يوې دورې نه بلې دورې ته د انتقال مرحلې شرح شوي. چې د هرې دروې صرفي (مور فولوجيكى) او نحوي (سنټكسي) خصوصيات بيان او ښودل شوي دي .څنګه چې د مخه مو اشاره وكړه معاصره او علمي ژبپوهنه په اروپا كې د شلمې پېړۍ له لومړۍ نيمايي څخه شروع كيږي يعنى د ژبې علمي مطالعه د (20) پېړۍ په لومړي سركې يوې نوې مرحلې ته ورداخليږي. دا وخت ځيني پوهان دې نتيجې ته ورسيدل چې ژبه د دوو بېلا بېلو خوا وو څخه مطالعه كيداى شي: يوه په تاريخي او بله په تشريحي توګه.
څنګه چې ژبه د زمانې په يوه خاصه موده كې او يا د زمانې په اوږدو كې تغيير اوبدلون كوي او د ټاكلو قوانينو او قاعدو له مخې عمل كوي، نو كه د ژبې د بدلون قوانين د زمانې د يوې مرحلې څخه بلې مرحلې ته په ترتيب سره مطالعه شي نو د تاريخي ژبپوهنې مبحث جوړ وي او كه چېرې د ژبې قواعد د زمانې په يوه ټاكلي مرحله كې وڅېړل شي نو بيا د تشريحي ژبپوهنې موضوع جوړوي چې په دې توګه ګرامر د تشريحي او تطبيقي ژبپوهنې يوه برخه ده. البته پوهان په دې نظريه هم دي چې د ژبې تشريحي مطالعه، د تاريخي مطالعې څخه ړومبى او مخكې ده. يعنى تر هغه چې د ژبې موجوده حالت شرح نه شي نو تر هغې پورې بايد د هغې تېر تاريخ هم مطالعه او تحقيق نه شي(1).
د شلمې پېړۍ د منحنۍ دورې د ژبپوهنې ځانګړتيا او مهم خصوصيت دا دى چې ژبه د يوه ټاكلي جوړښت درلودونكي بولي او په دې توګه هڅه كيږي، چې ژبني علوم د نورو طبيعي علومو سره نژدې كړي. د څېړنې دغه لاره د ژبې د جوړښت د اصالت لاره او مكتب منځ ته راوړي.
د ژبې د جوړښت د اصالت (
Structuratism) معنا داده چې ژبه د رابطې سيستم يا يو له بل سره تړلوسيستمونو مجموعه ده. د ژبې جوړونكي عناصر لكه غږونه، الفاظ او نور په خپل منځ كې پرته د متساوي او متناقصو اړيكو دلرلو څخه په ځانګړي توګه اعتبار او اهميت نه لري نو په دې توګه د ګرامر ليكنې تاريخ راوروسته زمانو ته رسيږي، په 1957 كال كې د چامسكى په نامه يوه عالم د نحوي جوړښت Syntactics Structure تر عنوان لاندې يوه رساله ليكلې ده. دغه ليكنه د ګرامر ليكنې په چوكات كې خورا بدلون ښيي. هغه غوښتل چې د ژبې د جوړښت په باره كې د يوې داسې عمومي او كلي نظريې بنسټ كښيږدي چې د ژبې په باره كې په عام ډول او د هرې ژبې په باره كې په خاص ډول د تطبيق وړوي. ده خپله دغه نظريه د ګزارشي نظريې Transformational theory او هغه ګرامر چې ددغه نظريې په اساس ليكل شوى و. د ګزارشي ګرامر په نامه ياد كړ. ګزارشي يا تطبيقي ګرامر چې يوه نوې ګرامري لاره ده، د انګريزي، روسى او جاپانى ژبو په ګرامر ليكنه كې تطبيق شوې ده، دا ګرامر ليكونكي په دې خبره ټينګ دي چې د ګرامر ليكنې دغه لاره په ټولو ژبو كې تطبيق كيدلاى شي. مګر ددې په څنګ كې ځيني ژبپوهان هم شته چې تر اوسه لا ددغې نظريې په رښتينوالي شكمن دي. د تطبيقي يا ګزارشي ګرامر او تشريحي ګرامر تر منځ توپير دادى چې په تشريحي ګرامر كې د ژبې حالت او شكل ته ډېره پاملرنه كيږي او د ژبې تطبيقي يا عملي جنبه له نظره غورځول كيږي، يعنى په تشريحي ګرامر كې د ژبې د حالت او فعالې عملي ترمنځ توپير نه څرګنديږي. په دغه ډول ګرامر كې د ژبې ثابت او ټاكلى شكل په يوه معينه زمانه كې مطالعه كيږي او د ژبې عملي او فعال صورت ته پاملرنه نه كيږي، ګزارشي ګرامر د ژبې د عملې جنبې د شرحې پر اساس ټينګ او استواره دى، چې طبعا ددغه هدف د لاس ته راوستلو له پاره د ژبې د حالت څخه هم خبرې كيږي.
اوس په دې برخه كې غواړم د پښتو ژبې ژبنيو څيړونو ته يو لنډ نظرواچوم. د پښتو ژبې په اوږد او لرغوني تاريخ كې دوه وروستې پېړۍ د ژبنيو څېړنو او ژبنيو مواد و په رامنځ ته كيدلو كې ارزښتناكه دوره ګڼله كيږي. تر دې د مخه د پښتو ژبنيو څېړنو ته د چاپام نه دى ورګرځيدلى. مونږ د (18) پېړۍ څخه وړاندې د پښتو ژبې د اصولو په باب څه څرك نه وينو او په دې برخه كې څه پته نه لګيږي او يا خولا دركه دي.
پښتو يا د افغانانو ژبې ډېرو وروستو زمانو كې د نړۍ د ژبپوهانو پام ځان ته را اړولى دى. په اروپا كې د ژبپوهنې د پرمختګ او د هندي اريايي ژبو سره ددوي بلدتيا ددې سبب شوه چې د پښتو ژبې په باب څېړنې او تحقيقات هم رامنځ ته شي.
د پښتو ژبې د ګرامرونو په باب كه څه هم په اول سركې د پښتنو پوهانو له خوا اثار ليكل شوي دي خو وروسته په كې اروپايي پوهانو هم پوره برخه اخيستې ده او د شرقي ژبو د پلټنو په سلسلې كې يې د پښتو ژبې په باب ښې پلټنې كړي دي. ختيځ پوهانو د علمي پلټنو په لړ كې پښتو ژبې ته هم پوره پاملرنه كړې ده او د بېلو بېلو هيوادو ختيځ پيژندونكو د پښتو ژبې قاموسونه، ګرامرونه او نور ژبني اثار ليكلي او علمي څېړنې يې ترسره كړي دي.
دغه څېړنې د نړۍ په بيلو بيلو هيوادونو لكه المان، انګلستان، شوروي اتحاد، فرانسه، امريكا، چكوسلواكيا، ايټاليه، سويس، ناروى او نورو كې شوي دي. د يورپ پوهانو د پښتو ژبې په باب او د هغې د منشا او پيدايښت په باره كې نظريې او څېړنې وړاندې كړي دي او همدارنګه د پښتو ژبې خپلوي او اړيكي د نورو ايندو اروپايي ژبو سره د مقايسوي تاريخي، مقابلوي ژبپوهنې له مخې ثابته كړې ده.
په يورپ كې د جميز د ارمسټټر (1849-1894) او ورپسي د ګايګر (1856-1942) او مارګېنستر (1892-1980) ايمل بنونيست (1902-1976) د پښتو په باب ددوي څېړنې د قدر او يا دولووړ دي. دار مستتر په 1888 كال په اروپا كې د (افغانانو ژبه) تر سرليك لاندې يو اثر ليكلى دى چې دواك (اواز شناسى) صرف، اشتقاق او تركيب برخې لري. او همدارنګه په همدغه اثر كې د پښتو د منشا په باب نظريې ځاى شوي دي.
ترده وروسته ويليم ګايګر (1856-1942) داو ستا د ژبې سره د پښتو مقايسه ترسره كړې چې په دې كې 389 پښتو كلمې د اوستا او نورو لرغونو ژبو سره مقايسه كړي چې بيا مارګنيسټرن دغه كار بشپړ كړى دى ځكه مارګنسټرن خپل اثر ګايګر ته اهدا كړى هم دى.
د ګايګر د كتاب دويمه برخه چې (27) مبحثه لري د پښتو ژبې واكشناسي (تحقيق، تلفظ) په نامه ياديږي.
كه د پښتو ژبې د تحول او انكشاف د ډيرو لوړو او ژورو څخه راتېر شو او د ژبې د ژبني موادو او مطالعاتو تاريخچې ته نظر واچوو نو داسې څرګنديږي چې د (19) پيړۍ پيل د پښتو قاعدو په باب لومړني اثرونه په لويديځه (اروپا) اولره، بره پښتونخوا كې ددغو لاندنيو علتونو له مخې منځ ته راغلي دي.
پښتنو ليكوالو د نورو زياتو كتابونو ترڅنګه ژبني كتابونه اور سالې ليكلي او د پښتنو پاملرنه يې د پښتو ژبې د ترقۍ او ژوند د پاره راګرځولې چې دلته د ليكوالو مرام او مقصد د ژبې تعليم او ښوونه ده.
كوم پښتو ګرامرونه چې تر اوسه ليكل شوي، ځيني مفصل او ځيني يې لنډ دي چې پر ټاكلو موضوعګانو بحث كوي او بشپړ او نا بشپړ ډولونه هم په كې ليدلاى شو، په هر حال دغه ګرامرونه د لاندنيو مرامونو له پاره جوړ شوي دي.
الف: لومړۍ ډله د پښتنو لپاره، چې د خپلې ملي ژبې ګرامر ترې زده او ګرامري اصطلاحګانو سره بلدتيا پيدا كړي.
ب: دويمه ډله هغه دي چې زده كوونكي د هغو په مرسته پښتو زده كړي چې په دې كې باندنيو او كورنيو پوهانو برخه اخستې ده.
دلته بايد زياته شي چې د خارجى ختيځ پوهانو له خوا ځيني ګرامرونه او ياګرامر ډوله اثرونه اساسا د پښتو زده كړې له پاره په سياسي او اداري لحاظ ليكل شوي دي. په دې لړكي د هانري والتړبيليو او راورټى (1825-1906) ګرامرونه د بيلګې په توګه نومولى شو. په خپله بيليو د پښتو زده كړه په افغاني سيمو كې د برتانوي مامورينو داداري او سياسي اغيزناكۍ د پاره حتمي ګڼله(1).
د لاسته راغلو مداركو او اسنادو له مخې د پښتو ژبې په ګرامر ليكنه كې د دوومېتودونو څخه كار اخيستل شوى دى.
1- لومړۍ هغه بڼه ده چې د عربي ګرامر په دود ترتيب شوي چې دغه ډول په اسلامي هيواد كې ډېر رواج موندلى دى.
او بله ډله هغه چې د غربي نمونې رنګ په كې غالب دى. دې ګرامر ته مونږ غربى مېتود يا تحول موندلې نمونه وايو.
ددغه پورتنيو ميتودونو په اساس د پښتو ژبې ليكل شوي ګرامرونه چې د ختيځ پوهانو او يا پښتنو پوهانو له خوارامنځ ته شوي د يولنډ فهرست په توګه راوړل كيږي.
الف: هغه اثار چې د كورنيو پوهانو له خوا رامنځ ته شوي دي په لاندې ډول دي:
1- رياض المحبت: دا د نواب محبت خان اثر دى چې په (1806ع) كال چاپ شوى دى. دغه اثر درې برخې لري: الف: د پښتو ژبې لغات ب: د فعلونوګردانو نه ج: د تاريخي احوالو بيان. د اثر يوه قلمي نسخه په 1855 كال د كلكتې څخه ليننګراد ته وړل شوې ده او بله نسخه يې د لندن په موزيم كې شته دى.
2- معرفت الافغاني: دغه اثر درسي بڼه لري او د پير محمد كاكړ له خوا په (1195 هـ ش) كال ليكل شوى دى.
يو ځل په (1341هـ) كې د ملاجان او ملا بسم الله تاجرانو له خوا چاپ شوى او بيا د اطلاعاتو او كلتور وزارت له خوا په (1356ش) كال چاپ شوى دي.
3- پښتو ګرامر: ددغه كتاب ليكونكى نواب انشا الله خان انشا دى. دغه كتاب په (1817ع) كال كې ليكل شوى او خيال بخاري د خپل ګرامر په سريزه كې ددغه اثر ذكر راوړى دى او د كتاب په باره كې نور څه معلومات نشته.
4- وافيه: د پښتو ژبې ګرامر دى چې مولف يې قاضي مير احمد شاه رضوانى دى او دغه كتاب په (1890ع) كال په لاهور كې چاپ شوى دى. يوه نسخه يې د پخواني شوروي د تاجكستان د علومو د اكاډيمۍ په كتابتون كې خوندي ده.
5- اتاليق پښتو: ددې كتاب ليكونكى مولوي محمد اسماعيل نوميږي دغه كتاب په (1896ع) كال په پنجاب كې خپور شوى دى په دې اثر كې دا سمونو، فعلونو او نورو معمولي محاورو استعمال راغلى دى: ددغه اثر يوه نسخه د پخواني شوروي تاجكستان د علومو د اكاډيمۍ په كتابتون كې خوندي ده.
6- تحفۍ الامير: څنګه چې دغه اثر د امير شير عليخان نامه ته اهدا شوى دى نو په دغه نامه سره ياديږي دا هم د پښتو ګرامر دى چې مولف يې نور محمد افغان دى. دغه كتاب په (1279هـ) كال ليكل شوى دى. اثر په پاړسى ژبه ليكل شوى او مثالونه يې په پښتو دي، په اثر كې صرفي او نحوي مسايل راغلي دي او يوم نسخه يې په پښتو ټولنه كې وه.
7- پښتو پښو يه : دغه اثر د پښتو مركې له خوا ليكل شوى او په (1347هـ ق) كال په كابل كې خپور شوى دى.
8- معلم پښتو: دغه اثر هم د پښتو مركې له خوا په (1314هـ ش) كال په كندهار كې چاپ شوى دى.
9- ګنجينه افغاني: قاضي رحيم الله پېښاوري دغه نوموړى اثر په (1938ع) كال كې بشپړ كړى دى.(1) همدارنګه قاضى رحيم الله خان يوبل درسي ګرامري كتاب په (1966ع) كال پېښور كې چاپ كړى دى (2)ددغه اثر تشريحات انګريزي دي.
10- خود اموز پښتو: دغه يو درسي ګرامري اثر دى چې په (1313 هـ ش) كال كې د كندهار طلوع افغان له خوا خپور شوى دى. ددې اثر مولف صالح محمد كندهارى دى.
11- پښتو ژبه لومړى او دوهم ټوك:

13- د پښتو ژبې لياره: د پښتو ژبې د ګرامرونو په لومړي كتار كې ځاى لري. ددغه اثر ليكونكى ارواښاد محمد ګل مومند دى. د خپريدو نېټه يې (1317 هـ ش) (1938 ع كال) او په لاهور كې خپور شوى دى. دغه اثر درې برخې لري: د صرف، د نحوې، د مصدرونو برخه.
14- قواعد پښتو : دغه ګرامري ليكنه د محمد اعظم ايازي ده چې په كال (1318هـ ش) د پښتو ټولنې له خوا چاپ شو دى. په اثر كې دپښتو ژبې صرفي او نحوي قواعد څېړل شوي دي.
15- د پښتو درسي ګرامر: (پښتو شپږمه كلي) د ګرامري قواعد و ساده، روان درسي كتاب دى چې په كال (1945ع 1324هـ ش) كې پوهاند رښتين ليكلى او د پښتو ټولنې له خوا په كابل مطبعه كې چاپ شوى دى.
16- لومړى ليارښوونكى: دغه اثر په كال (1326 هـ ش) (1947ع) د پښتو ټولنې له خوا د كابل په مطبعه كې چاپ شوى او ددغه كتاب ليكونكى هم پوهاند صديق الله رښتين دى. په دې كې ګرامري قواعد په درسي بڼه ليكل شوي دي.
17- پښتو ګرامر لومړى جز: دغه ګرامر د ژبې د دستور او قاعدې ښودلو كتاب دى. د كتاب ليكوال پوهاند صديق الله رښتين دى. نوموړى اثر په (1327 هـ ش) كال په كابل كې د پښتو ټولنې له خوا چاپ شوى دى. په دغه اثر كې ډېر نوي پښتو ګرامري قواعد او اصطلاحګانې راغلي دي. دغه اثر يو لوى اكاډيميك علمي ګرامر دى؟.او د پښتو ژبې د قاعدو ښودلو ښه علمي اثر ګڼل كيږي.
18- د پښتو ګرامر دويم جز: دغه مهم اثر په كال 1359 لمريز كې د لوى استاذ پوهاند صديق الله رښتين له خواليكل شوى و. دغه ګرامر بيا په 1370 لمريز كال د ښوونې او روزنې دوزات له خوا په دولتي مطبعې كې په 223 مخونو كې چاپ شوى دى. "په پښتو ګرامر ليكنه كې د ارواښاد لوى استاد پوهاند صديق الله رشتين علمي څېړنى او اثار ستر ځاى لري. د ګرامر ليكنې د اصولو په اساس يې داسې ګرامري څېړنى كړى او داسې اثار خپاره كړي چې تر اوسه پورې په پښتو ژبه كې په افغانستان كې سارى نه لري.
د لوى استاد دغه اثار نه يوازې په افغانستان كې بلكې د اكثرو بهرنيو ژبپوهانو لپاره چې د پښتو ژبې ګرامرونه يې ليكلى دي د استفادې مستند اسناد او اساسي منابع دى او په افغانستان كې تر اوسه پورې هم داسې د پښتو ګرامر نه دى ليكل شوى، چې د پښتو ژبې د عملي زده كړې له پلوه دې د لوى استاد پوهاند ريشتن د اثار ورځاى ونيسي".
19- پښتو ګرامر: د لوى استاد پوهاند رښتين پښتو ګرامر (اول او دويم جز) دواړه ټوكه يو ځاى په يوه ټوك كې د يونيورستي بك ايجنسي له خوا خپور شوى دى. د پوهاندرشيتن دغه ګرامر د پښتو ژبې اكاډيميك اعلمي معيارى او مكمل اثردى. د نوموړي اثر فارسي متن ښاغلي سيد محى الدين "هاشمي" د ارواښاد پوهاند صاحب په مشوره په پښتو ژباړلى دى.
20- ژبښودنه : ددې تدريسي اثر ليكوال هم پوهاند صديق الله رښتين دى. په دغه اثر كې د ژبښود يا ژب دود، د ليك دود او ليك ښود برخې راغلي دي. دغه اثر په 1341 لمريز بيا په 1342 لمريز دريم ځل په 1347 لمريز كال خپور شوى دى او څلورم ځل په پېښور كې چاپ شوى دى.
21- د پښتو مصدرونو لارښود: دا كتاب د پښتو ژبې د مصدرونو او د فعلي صرفي مسايلو ښه لارښود دى دغه اثر په كال 1344 د پښتو ټولنې له خوا خپور شوى دى. ددې اثر ليكونكى هم استاد پوهاند رشتين دى.
22- صرف و نحو پښگتو: ددې كتاب مولف ښاغلى عظيم شاه خيال نوميږي كتاب په پېښور كې چاپ شوى ولى د چاپ نيټه يې نه ده ښودلې شوې، يوازې ليكوال د كتاب په سريزه كې ليكي چې دغه اثر د 1940 څخه تر 1944 ع كاله پورې ليكل شوۍ دۍ.
23- د پښتو قواعد: د ښاغلي حافظ محمد ادريس او ښاغلي عبدالحليم (اثر) ليكنه ده، چې د منځنيو ښوونځيو له پاره د درسي كتاب په توګه ورځني كار اخيستل كيږي دغه ګرامر په اردو ژبې ليكل شوى دى.
24- د پښتو قاعدې: ددغه كوچني ګرامري اثر ليكوال سيد راحت زاخيلى دى چې په (1954ع) كال په پيښور كې خپور شوى دى.
25- د پښتو قواعد: ددې اثر مولفين سيد تقويم الحق كاكا خيل او سيد تسنيم الحق كاكا خيل دي. په 1953 كې پښتو اكاډيمي چاپ كړى دى.
26- د پښتو ژبې لنډ ګرامر: دغه كوچنوټى كتاب په 1320 شمسى كال په كندهار كې د فضل محمد كندهاري له خوا ليكل شوى دي.
27- اتاليق پښتو: خيال بخارى په اردو ژبه ليكلى دى. دغه رساله په كال 1969ع كې خپره شوې ده.
27- د پښتوګرامر طرحه: په دې نامه د پوهاند محمد رحيم الهام هغه څېړنې دي چې د پښتو ګرامر د فونولوژۍ په برخه كې معلومات وړاندى كوي. همدارنګه د ژبپوهنې د څانګې په برخه كې تشريحي معلومات هم لري دغه رساله د وږمې مجلې د 1344 لمريز كال په (1-2-3) ګڼو كې خپره شوې ده.
28- جامع القواعد د پښتو: مولف يې عبدالكريم بريالى دى. پښتو اكاديمي بلوچستان كويټه له خوا چاپ دى.
29- پښتو پښويه دښاغلي مجاور احمد زيار له خوا ليكل شوى دى.
30- پښتو نحوه: دغه اثر هم په كال 1366 لمريز د كابل پوهنتون له خوا ګستتنر په توګه چاپ شوى دى.
31- سوچه پښتو يوه جايزه: د ډاكتر خدايداد اثر دى په 1988ع كال د بلوچستان پښتو اكيديمۍ چاپ كړى دى.
هغه ګرامري قلمي نسخې چې تراوسه چاپ شوي نه دي په لاندې ډول پيژندل كيږي:
1- پښتو ګرامر: دا د ښاغلي عبدالواحد خان له خواليكل شوى او دعامه كتابخانې په كتابتون كې د جوايزو په څانګه كې خوندى دى.
2- د پښتو مفصله صرف ونحو: د غلام جيلاني خان جلالي ليكنه ده، چې د عامه كتابخانې په قلمي نسخو كې ځاى لري.
3- د پښتو كوچنى ګرامر: دغه اثر محمد دلاور ليكلى او په عامه كتابخانه كې خوندى دى.
4- پښتو ګرامر: دا د ښاغلي مولوي شيرګل هغه ليكنه ده، چې په پښتو ټولنه (د افغانستان د علومو اكاډيمي) كې خوندي ده.
ب: د هغو ختيځپوهانو د ګرامري اثارو يادونه كوو چې د اتلسمې پېړۍ را په دېخوا ليكل شوي او خپاره شوي دي.
1- دروسي پوهان كلاپورت څېړنې د پښتو ګرامر په برخه كې د لومړي ځل له پاره لومړنۍ هڅه ده. ده خپل اثر په 1810ع كال چاپ كړ.
2- ترده وروسته ايوريسمن د كلاپروت د تحقيقاتو پر اساس څېړنې ترسره كړلې او دده دغه څېړنې په 1833ع كال د چاپ له ډګر څخه راوتلي دي.
3- په 1839ع كال كې ميجر. ر. ليچ د پښتو ژبې د ګرامر په برخه كې يوه وړه رساله ليكلې ده.
4- په 1842-1845 ع كلونو كې د پښتو ژبې ګرامري اثرونه د پروفيسور دورن له خوا ليكل شوي او چاپ شوي دي. د ختيځ پوهانو په ډله كې لومړى سړى دى چې د پښتو ژبې د علمي مطالعې له پاره يې هلې ځلې كړي دي.
5- په 1854ع كال كې د پښتو كوچنى ګرامر د واګن (
Vaughan) له خوا په كلكتې كې خپور شو.
6- (د پښتو يا افغانانو د ژبې قواعد) په نامه ګرامر د جارج، هانري راورټي له خوا په 1855-1856 او دوهم چاپ 1960 كال په لندن كې له چاپه راوتلى دى.
7- (د پښتو يا پختو ژبې قواعد) د هانري والتربيليوله خوا په 1867ع كال په لندن كې خپور شوى دى. او دوهم ځل چاپ يې په 1901 په لاهور كې شوى دى. دغه اثر په 1318هـ ش كال په پښتو ټولنه كې ترجمه شوى خو تر اوسه لاچاپ شوى نه دى
Grammar of the Pashto or the Language of the Afghans-8
دغه پښتو ګرامر په 1873ع كال كې د جرمنى ختيځ پوه ترومپ (
Trumpp) ليكلى چې په لندن كې خپور شوى دى. اثر په جرمنى ژبه ليكل شوى او مثالونه يې په پښتو او هندي راوړي دي.
9- ګولډن شتيت: لومړنى جرمنى ختيځ پوه دى، چې د پښتو په باب يې يو اثر ليكلى دى. د معاصر روسى ختيځ پوه برتلس(1) په قول نوموړى د ختيځپوهانو له ډلې څخه لومړنى سړى دى چې د پښتو ژبې په هكله يې څېړنې شروع كړي دي. دده په اثر كې د ګرامر او لغتونو فهرست ليدل كيږي. دغه اثر په (1791ع) په سنت بتر زبورګ (ليننګراد) كې خپور شوى دى او داسې ښكاري چې دغه اثر تر اوسه د (برټش موزيم) په كتابتون كې خوندي دى(2).
10- ډارمستتر فرانسوى ختيځ پوهان دى په 1888ع كال كې (د افغانانو ژبه)(3) په نامه يو اثر ليكلى چې علمي او ګرامري ارزښت لري.
11- په المانى ختيځ پوهانو كې دګايګر نوم مشهور دى. ده په 1893ع كال كې دپښتو ژبې د فلالوژۍ په برخه كې يوه رساله ليكلې ده.
ده په دې رسالې كې د تهجى حروف په ترتيب سره او ډېر پښتو لغتونه د سانسګريټ، او ستا پخوانۍ او اوسنۍ پاړسو سره پرتله كړي دي.
12- د پښتو ژبې لنډ ګرامر د بيدولف له خوا په 1890ع كال په لندن كې خپور شوى دى.
13- په 1901ع كال د روس كيپل له خوا د پښتو ژبې يو ګرامر ليكل شوى دى(1).
14- ج، لاريمر هم د ختيځ پوهانو له ډلې څخه دى چې دوزيرو د لهجې يوګرامر او قاموس ليكلى دى. دغه اثر په 1902ع كال په لندن كې خپور شوى دى(2).
15- په 1908ع كال د پښتو ژبې د ګرامر او لغت په باره كې يوه كوچنۍ رساله د تومانووپچ له خوا په تاشكند كې خپره شوې ده. دغه اثر په روسى ژبه ليكل شوى دى.
16- داي. دي كاكس له خوا د پښتو ژبې ګرامر په 1911ع كال په لندن كې چاپ شوى دى.
17- لاريمر (ډ.ل.ز) (د پښتو نحوه) په نامه خپل اثر ليكلى او په 1915 كال په اكسفورډ كې خپور شوى دى.(3) دغه كتاب 377 مخونه لري او په پاى كې د پښتو لغتونه په انګريزي ترجمه شوي دي. دغه اثر په 1319 ش كال د پښتو ټولنې له خوا پښتو شوى دى.
18- مارګن سټرن د ختيځ پوهانو له ډلې څخه هغه ژبپوهان دى چې د پښتو ژبې په باب او د افغانستان د نورو ژبو لكه (پراچى، اورمړي، پاميري او نورستانى) ژبو كې هم څېړنې كړي دي.
ځكه ورته د پښتو پيژندونكو استاد او لارښود ويلى شوى دى. دده ادبي او ژبنۍ څېړنې نه هيريدونكي دي. نوموړي د پښتو كلمو د ايتمالوجۍ په باب يو ښه علمى او ارزښت ناك اثر ليكلى دى. دغه اثر په 1927 كال په اوسلوكى چاپ شوى دى.
19- برتلس روسى ختيځ پوه په 1935 كال د پښتو ژبې كندهارۍ لهجه په نامه يوه رساله ليكلې او په ليننګراد كې خپره شوې ده. رساله په 1356 كال ترجمه او د هم دغه كال د وږمې مجلې په دويمه ګڼه كې خپره شوې ده.
همدارنګه برتلس د پښتو ژبې تركيب او ساختمان په باب هم يوه رساله ليكلې چې په كال 1936 په ليننګراد كې خپره شوې ده.
20- اسلانوف د پښتو ژبې د ګرامر او لغاتو په باب د يادولو وړ خدمت ترسره كړى دى. اسلانوف د پښتو ژبې لنډ ګرامر د پښتو زده كوونكو د پاره په 1936 كال په مسكو كې چاپ كړى دى.
او بل اثريې د پښتو ژبې داصواتو تركيب په 1950ع كال په مسكو كې خپور شوى او په پاي كې د پښتو روسى قاموس ضميمه هم لري. د پښتو ژبې معاصر ګرامر هم د نوموړي بل اثردى. ددغه اثر په باب زما په نظر بشپړ معلومات نه دي راغلى.
21- ك. ا. ليبديف- د پښتو ژبې په ګرامر ليكنه كې زښت زيات كارګړى دى. د پښتو ژبې ګرامرونه يې په جلاټوكو (1) چې 1945 (2) په 1956ع (3) په 1970ع كلونو كې چاپ كړي دي.
22- ن. ا. دوريانكوف (د پښتو ژبه) په نامه يوګرامري اثر لري چې په1960ع كال په مسكو كې خپور شوى دى.
23- دوكتور ا. م. ارانسكى د پښتو ژبې ګرامر په نامه يوه وړه رساله ليكلې ده. د پښتو د معاصرې ژبې د فعل شكل او د تكرار دكته ګوريو په باب علمي ليكنه ګڼله كيږي. (1)
24- هربرت پنزل په افغانستان كې د خپلې استوګنې په موده كې ځيني علمي څېړنې كړي او په دغه وخت كې يې ځيني مواد راټول كړي او په دې اساس يې يو پښتو ګرامر د
A Descriptive Study of the Dialect of Kandahar په نامه ليكلى دى. دغه كتاب په 1955ع كال په واشنګټن كې خپور شوى دي. دغه اثر پوهاند الهام ترجمه كړى او په 1340هـ. ش كال د كابل پوهنتون له خوا چاپ شوي دى. په دغه ليكنه كې د پښتو كندهارۍ لهجې فونيټكى، ګرامري برخې څېړلې دي او د ننګرهارۍ كندهارۍ لهجې ځيني توپيرونه يې څرګند كړي دي.
25- ډاكتربرژي بيچكا چكوسلواكى ختيځ پوه د پښتو خج په نامه يوه وړه رساله ليكلې ده.
26- زويا، مارتيا نيونا، كالينينا: د شوروي اتحاد د ختيځ پوهانو له ډلې څخه ده. دا ختيځ پيژندنې په انستيتوت كې د افغانستان څانګې يوه تكړه غړې وه. د كالينيني ټولې ليكنې او څېړنې د پښتو په ژبني او ګرامي موضوعګانو پورې اړه لري.
د معاصري ادبي پښتو ژبې لغت پوهنه 1972 د مسكو چاپ او په معاصره ادبي پښتو كې مركبې تابع جملې 1966 د مسكو چاپ او په معاصره ادبي پښتو كې امريه جملې (1) شرطيه او تمنايي جملې (2) مقالې په روسي ژبه د نوموړې ليكنې دي.
27- د پښتو ژبې د ګرامر ځيني اساسات: د ا-د- شافيف ليكنه ده. دغه اثر په روسي ژبه د زودين روسي پښتو قاموس په پاى كې خپور شوى دى.
28- عبدالحفيظ- غنى يف هم د پښتو ژبې په باره كې ځيني ليكنې كړي دي. د پښتو ژبې د افعالو مجهولې صيغې او د پښتو ژبې د افعالو مجهولو صيغو جوړښت په باب ليكنې دي.
29- پښتو ګرامر د پروفيسر (ا-ل- ګرونبېرګ) له خوا ليكل شوى دى چې په ليننګراد كې په 1987ع كال چاپ دى او دغه ګرامر زما په خيال په شوروى اتحاد كې وروستنى ليكل شوى ګرامر دى چې چاپ شوى دى.
ګرامر
Grammar: د ګرامر اصطلاح د لاتيني ژبې د ګراماتكس (Grammatics) او يوناني ګراماتيكې (Grammatike) له ارې (ريښې) څخه راپاتى ده.
په انګريزى كې (ګرامر (
Grammar روسي كې ګراماتيكه ويل كيږي. ګرامر د تشريحي ژبپوهنې يوه غوره او ستره څانګه ده چې د يوې ټاكلې ژبې د كلمو، جملو درغاونې او جوړښت د قاعدو سيستم تشريح او مطالعه كوي او يا د ژبې صرفي (مور فولوجيكى)، نحوي (سينتكسي) جوړښت او ساختمان تركتنې او څېړنې لاندې نيسي. په دې معنا چى د يوې ژبې د الفاظو (لغاتو) د تغير او بدلون اشكال د هغوى تركيب د جملو جوړښت او څرنګوالى مطالعه او تشريح كوي.
په ګرامري څېړنو كې ژبه د قوانينو تابع نه ګرځوله كيږي، بلكې ګرامر د ژبې قاعدې څنګه چې د هغې ژبې اصلي ويونكي استعمالوي راباسي اوشرح كوي يې. څنګه چې هره ژبه ځانته د جوړښت اصول او قاعدې لري نو ځكه د ټاكلې ژبې په ګرامري ليكنو كې خپله د هم هغې ژبې قواعد او اساس غوره ګڼل كيږي، چې د نوې ژبپوهنې د اصولو او اساساتو سره برابره خبره ده.
په ډيرو زياتو ليكنو كې ليدل كيږي چې دغه موضوع په دوو اساسي برخو ويشله شوې ده:
1- مورفولوژي (د يوناني د مورف (
Morph) (فورمه) او لوګوس (Logos) (پوهه) څخه لاس ته راغلې ده.
2- سينتكس د يوناني (
Syntaxis) څخه د (يو ځاي كيدنه) (جوړښت) (ترتيب) او (رابطى) په معنا رواج موندلى دى(1).
د صرف او نحوې (مورفولوژي او سنټكس) تر منځ بېلوالى اواړيكى:

 

سنټكس (نحوه) Syntax

په اصل كې نحوه يوه عربى اصطلاح ده چې لغوي معنا يې لاره، طريقْه، روش- دود- طرز) ده مگګر د ګرامري معنا له مخې د ګرامر هغه برخه ده، چې په جمله كې د كلمو په مطابقت ارتباط، ترتيب او تركيب باندې غږيږي يا په بله وينا نحوه هغې پوهنې ته وايي چې د يوې ژبې د جملو، عبارتونو، فقرو، غونډونو د جوړښت، ترتيب، تنظيم او جوړښت څېړي. نحوه (سينټكس) له مورفولوژى، سره نژدې او مستقيمه رابطه لري ځكه د ژبې صرفي جوړښتونه تر ډېره ممكنه ځايه پورې د نحوې نظم جوړښت او ترتيب سره مشخصه او ټاكلى وظيفه لري. برسېره پردې په اساسي توګه هغه معنا لرونكي عناصر چې عبارتونه او جملې جوړوي په واقعيت كې همدغه مورفيمونه (ازاد، مقيد) دي چې د يوې ژبې په ګرامري ساختمانو كې ستره برخه اخلي.
په پښتو ژبه كې (نحوه او سينټكس) دواړه اصطلاحګانې د ټاكلي ګرامري مفهوم او معنا له پاره كارول كيږي او په ګڼ شمير ګرامرونو كې چې په پښتو ژبه كې ليكل شوي دي د عربي اصطلاحات لكه (صرف- نحوه) مروج اوتر اوسه پورې هم رواج لري، ولى په شلمه پېړۍ كې سنيټكس د نحوې په معنا يا نحوه د سنيټكس په معنا رواج شوې ده، چې البته د معنا او مفهوم له مخې د يوه ټاكلي مقصد د پاره استعماليږي. كه د سينټكس اصطلاح ته ځيرشو او هغه هم د يوناني ژبې سينټيس د اصطلاح سره مقايسه كړو، ګورو چې په دواړو كلمو كې يوه ګډه ريښه پرته ده يعنى د
Synt) سينټ) برخه په دواړو كې شريكه ده. چې د تركيب، يو ځاى كيدو، ګډون په معنا راتلاى شي، نو څنګه چې Sinthesis د برخو د اجزاو د تركيب په معنا دى نو Syntax سينټكس هم د ژبني تركيب په معنا ترجمه كيداى شي. ددې له پاره چې د سينټكس په برخه كې زياتې څرګندونې تر لاسه كړو نو بده به نه وي چې د ژبپوهنې ددغې اصطلاح د استعمال ځاى او څرنګوالى وپيژنو. ښكاره ده، چې ژبنى سيستم د تركيب او او ډنې څخه پرته نه شي راتلاى او په دې توګه (سينټكتيك) ژبنى سيستم په جمله كې د كلمو او لغاتو د ټاكلو ځايونو، د كلمو د استعمالولو ترتيب او تنظيم څخه پرته بل شى نه دى او يا دا چې په نحوي سيستم كې د نحوي واحدونو او د هغوى مربوطه اجزاو تجزيې، تركيب، ترتيب او څرنګوالى نحوه بلل كيږي.
همدارنګه دا سيستم د ژبني تركيب د لغتونو او كلماتو د يووالي او په ژبه كې د لغتونو له استعمال څخه بحث كوي. دلته خو ددې خبرې يوه يادونه هم بې ځايه نه بريښي چې په مورفولوژۍ كې هم د لغاتو جوړونې او تركيب څخه خبرې كيږي خو دا ډول لغات جوړونه او تركيب بايد د
Syntax) سينټكس) او نورو ژبنيو تركيبونو سره ګډ نه شي. څنګه چې وينو په ترمينالوژۍ كې هم د كلمو او اصطلاحګانو د جوړونې او تركيبونو څخه خبرې كيږي ولې سينټكس، مورفولوژي، ترمينالوژي او نور ژبني تركيبونه بايد سره ګډ نه شي. د پورتنيو څانګو تر منځ پر مشابهتونو سربېره توپيرونه هم شته او هم شريكې نښې نښانې يې تر څيړنې لاندې بايد ونيول شي ځكه پرته له دغه ډول څېړنې څخه نه شوكولاي چې سينټكس باندې وپوهيږو خو دا حقيقت ښايي هم هېرنه شي چې د ژبپوهنې د پورتنيو څانګو ترمنځ د توپير كرښه دومره پراخه اوارته نه ده، چې يو تر بله دې نژديوالى او ژبني اړيكي ونه لري.
2- صرف (مورفولوژى)

د ګرامر د بلې اساسي برخې په توګه:
په دې پوهيږو چې مورفولوژي د ژبپوهنې د يوې څانګې په توګه د ژبې د كوچنيو واحدونو د جوړښت او ستركچربيان دى. يا په بله وينا سره مورفولوژي د ژبې د مورفيمونو د همدغو كوچنيو واحدونو تركيب او رغاونې، ګردان او د هغو له ډولونو سره سروكار لري. دغه د ژبې مورفولوژيك سيستم دوې برخې لري:
1- انفلكشن (صرف):
2- ډرايويشن (اشتقاق).
د ګرامر په دې څانګې كې د ځينو اصطلاحګانو لكه (مختاړي، وروستاړي، منځتاړي، تنه، مونډ ياريشه) سره مخامخ كيږو- همدارنګه د مورفيم- الومورف او داسې نور مورفولوژيكي اصطلاحات هم تر سترګو كېږي. په سينټكس كې هم د ځينو اصطلاح ګانو سره مخامخ كيږو لكه تګميم او سينتاكم، نوله دې پلوه مورفولوژي له سينټكس څخه جلا او بېلولى شو. څنګه چې د مخه موهم وويل، نحوه
Syntax هغه علم ته وايي چې مونږ ته د جملې د جوړولو قاعدې او د هغې داجزاو ترتيب او د كلمو ترمنځ رابطه يو د بل سره راښي. همدارنګه ويلى شو چې مورفولوژى او سينټكس د خپلو ځانګړو اصطلاحګانو او خصوصياتو په درلودلو سره په تيوريتكي لحاظ كه له يوې خوا سره بېل دي نو له بلې خوا يو تر بله اړيكى هم لري.
د پورتنيو څانګو د تيورۍ سيستمونه او نظامونه يو له بله توپير لري. سينټكس د مورفولوژي، ترمينالوژي او نورو ژبنيو مركباتو سره هم ژبنۍ اړيكې ساتي مګر د ژبې د نحوي واحدونو او نحوي كته ګوريو اصلي برخه جمله ده. دلته د اسوال رامنځته كيږي چې جمله د ژبې د نورو نحوي واحدونو څخه څه توپير لري، د ژبې د جملو او نورو واحدونو (فونيم، مورفيم، كلمه، تركيب (غونډ) توپير په څه كې دى؟
د ژبې دغه نور واحدونه لكه (فونيم، مورفيم، كلمه، تركيب (غونډ) په ځانګړي توګه پوره مطلب نه رسوي يا په ساده ډول وايو:
مونږ پرته له جملو څخه پوره، مطلب ترلاسه كولاى نه شو. د جملې په باب يو ژبپوه داسې څرګندونه هم كړې ده:
(جمله يو بشپړ پوره مطلب رسوي)(1) ولې بيا دا خبره تر يوې اندازې پورې په منطقي لحاظ سمه نه ګڼي. دى وايي چې د بشپړتوب او نابشپړتوب په باب كوم خاص بريدنه شو ټاكلى، ځكه په وينا كې جملې يو په بل پسې دوام پيدا كوي او يا دا چې جمله د خپلې قرينې په نسبت په ډېر لنډ چوكاټ كې څرګنديداى هم شي. د مثال په توګه په سوال او ځواب كې دغه خبره ښه څرګنديداى شي(2).
په دې حساب سينټكس او فونولوژي هم يو تر بله ژبني اړيكي درلود لاى شي. د مثال په ټوګه كه ووايو: ميرويس پوهنتون ته ولاړ؟
ته ښه يې؟
ځواب به داسې وي- هويا اه
دلته كه (هو- اه) په يوازې او ګوښې توګه و څيړو نوليدل كيږي چې (اه) يو فونيم دى او (1) هم د فونيمونو په ډله كې راځي كه (1) ياهو ته د نورو ګرامري څانګو له نظره وكتلى شي نو څرګنده به شي چې د ګرامر له مخې دغه (1)، (هو) جمله، متن، ځواب دى.
د سينټكس له مخې به فريزاو د مورفولوژي له مخې به ورته مورفيم وويلاى شو له دې كبله د ژبپوهنې يا د ګرامر د څانګو ترمنځ ژبني خام مواد په ځينو وختونو كې شريك وي خو دا چې هره څانګه يې د خپلې تيورۍ له مخې په خپل مربوطه او ټاكلي چوكاټ كې څيړي، بېلا بېل خصوصيات لري. بله دا چې تيوري او تطبيق د ژبپوهنې د ټولو تيوريګانو زيږنده ده يا په بل عبارت د تيوري او عمل خصوصيت د ژبپوهنې د ټولو څانګو ګډه او شريكه خاصه او مميزه ده. له دې امله په ټولو برخو كې په كاريږي.
څنګه چې ليدل كيږي ننى سينټكسي تيوري پراخه ساحه لري. د ژبې د علم مطالعه او څېړنه دغه ټولې خواوې په پوره او بشپړه توګه نه شي څېړلى. مونږ هم په دې برخه كې اړيو چې د ژبې د نحوي ساختمان او جوړښت د پوهيدانې له پاره ځيني خاصې او مهمې نښانې په ګوته كړو.
نحوه: هغه پوهه ده، چې د جملو، فقرو، عبارتونو، غونډونو د جوړښت د قاعدو څخه غږيږي. د جملې د اجزاو، قاعدې هم په كې بيان او څرګنديږي. په نحوي چاپيريال كې نحوي تركيبونه (غونډونه) او جملې د معنا او جوړښت له مخې په نظر كې نيول كيږي. په سينټكسي چاپيريال كې د نحوي واحدونو يعنى تګميم په تشكل او جوړښت كې دمورفيونو تركيب، تنظيم، بدلون او ګرامري رابطو باندې خبري كيږي.
له دې كبله د ژبپوهانو له خوا د ژبې د مختلفو او بېلا بېلو برخو د پېژندنې او مطالعې له پاره ځيني خاص او جلا واحدونه ټاكل شوي دي. لكه فونيم چې د صوتي جوړښت تر ټولو ډير كوچنى واحد دى او مورفيم د لفظي جوړښت تر ټولو معنا لرونكى كوچنى واحد دى. دغه راز په نحوي چاپيريال كې هم سنتاګ، تګميم (نحوي واحد) تر ټولو كوچنى واحد ګگڼل شوى دى.
تګميم: د نحوي جوړښت هغه واحد دى چې د خپل ځان نه د كوم بل لوى واحد كومه برخه نه وي او هم د جوړښت په لحاظ د تجزيې وړ هم نه وي. يعنى هغه كوچنى واحد دى چې په سينتاكتيكي يا نحوي سيستم دننه ژبنى فورم پرې اندازه او ښودل كيږي ځكه چې په نحوي جوړښت كې (سيستم) تګميم (نحوي واحد) دى او د يوه نه تجزيه كيدونكي جز په توګه منل شوي دى نو جمله هم نه تجزيه كيدونكى واحد ګگڼل شوې ده. (په هره ژبه كې جمله د جوړښت په لحاظ يونه تجزيه كېدونكى واحد دى ) په دې معنا چې كه تجزيه شي، پوره مفهوم له لاسه وركوي.
څنګه چې هره ژبه بې شميره جملې لري نو ښايي چې داسې فكرونه شي چې د هرې جملې لپاره دې بې شميره ساختماني شرحې او قاعدې ولري. په واقعيت كې د هرې ژبې اصلي ويونكي يو لړ محدود قواعد د ژبې د جملو د پېژندنې (درك) او توليد (رغاوڼې) له پاره لري او د مفاهيمو د څرګندولو د پاره د همدغو ټاكلو (محدودو) قاعدو څخه ګټه اخيستل كيږي. په دې توګه نحوه هم په ژبه كې محدود قواعد د جملو ټاكلو او ښودلو لپاره شرح او توضيح كوي. د همدې اصل له مخې نحوه دغه ډول پېژنو:
نحوه د جملو په معنا او مفهوم باندې پوهيدل دي. ددغه نظر له مخې په نحوه كې د معنا مطالعې ته زيات ارزښت وركول كيږي.
د يوې ژبې شكل د هغې د معنا نه ډېر با ثباته دى او په اسانۍ سره د هغې پوهيدنه او پېژندنه كيداى شي او علت يې هم هغه د ژبې چاپيريال دى چې د ژبې شكلونه (فونيمونه، مورفيمونه، نحوي واحدونه تكميمونه) په كې شامل دي. مګر په مقابل كې د معنا چاپيريال او سيمه ډيره پراخه وي په دې علت سره چې ډير ژبني شكلونه د يوې څخه ډيرې معنا ګاني لري او په ډېرو ځايونو كې كارول كيږي.
څنګه چې په نحوې كې د كلمو تنظيم د هغوي تړون او ارتباط د يو بل سره چې څنګه خبرې، فقرې، غونډو نه، عبارات او جملې جوړ وي څېړل كيږي نو ځكه وايو چې د نحوې (
Syntax) وظيفه د جملو او د هغوى ساختماني شرح ده يعنى د يوې ژبې د عبارتونو، فقرو (غونډونو) جملو او كلمو د نظام او جوړښت اصول او لارې چارې مطالعه كوي. په عمومي توګه يا په كلي ډول ښايي د نحوې برخه د هرې جملې په باب لاندينيو پوښتنو ته سم او علمي ځواب وركړي.
1. د يوې جملې تر ټولو كوچنۍ برخه كومه ده، يعنى هغه كوچني واحدونه چې جملې جوړ وي؟
2. د جملې دغه برخې (اجزا) څنكه يو دبل سره يو ځاى كيږي تر څو جملې جوړې كړي؟ يوه جمله بايد تر وروستي بريده پورې وويشل شي.
3. وروسته له هغې چې د يوې جملې مورفيمونه مو په ګرامري واحدونو وويشل لازمه برېښي چې ددې پوښتنې د ځواب په لټه كې شو چې دغه ګرامري واحدونه څه نوميږي. او كوم دي؟
د ژبې په ګرامري مطالعې كې د الفاظو معنا او ساختمان دواړه په نظر كې نيول كيږي.
د نړۍ په ژبو كې هره ژبه په خپل وار كه له يوې خوا د ژبپوهنې په بنسټ ځيني ګډ ګرامري خصوصيات لرې ولي له بله پلوه ځانګړي او ټاكلي خصوصيات هم لري چې د هرې ژبې په ستركچر او جوړښت پورې اړه لري.
د مثال په توګه كه د نړۍ ژبوته ځير شو په ځينو ژبو كې د صرف او نحوې ترمنځ كوم ټاكلى او معين بېلوالى نه ليدل كيږي نو په دې توګه صرف او نحوه په بېلا بېلو برخو او فصلونو (څپركو) باندې نه څيړل كيږي. خو د نړۍ په اكثروژبو كې صرفي او نحوي جوړښتونه (سربېره پر ځينو اړيكو) په اسانۍ سره جلا او بېل مطالعه كيږي.
څنګه چې زمونږ مطلب د پښتو ژبې د نحوې موضوع ده د څېړل شويو موادو له مخې په پښتو ژبه كې صرفي او نحوي جوړښتونه په اسانۍ سره جلا او بېل مطالعه كيږي.
په دې توګه د مورفيم پوهنې او سينټكسي بحثونه په بېلو بېلو برخو بېليږي. په نحوې كې نحوي تركيبونه، غونډونه او جوړښتونه د ترتيب او تنظيم داسې اصول او قواعد لري چې د اشتقاق او ګردان د طريقو او ډولونو تابع دي.

 

 

 

نحوي تركيبونه (غونډونه)، جملې او د جملو تركيبونه د نحوي واحدونو په توګه:

څنګه چې د مخه وويل شو، نحوه د ګرامر د يوې څانګي (برخې) په توګه د يوې ژبې تركيبونو، عبارتونو، غونډونو، فقرو، جملو د جوړښت ساختمان او په هغوى كې د كلماتو د ترتيب، مطابقت او رابطې اصول او قاعدې مطالعه او ترڅېړنې لاندې نيسي او يا د هغوى د قاعدو څخه غږيږي او د جملې د اجزاوو، اركانو، قاعدو او قوانينو بيان په كې كيږي، نو له دې كبله ژبپوهانو د ژبې د مختلفو او بېلا بېلو برخو (اجزاو) د پيژندنې او مطالعې له مخې ځيني بيل او خاص واحدونه ټاكلي دي. د بېلګې په توګه د ژبې د صوتي جوړښت او ساختمان دپاره فونيم (Phoneme) او د صرفي (لفظي) ساختمان له پاره مورفيم (Morpheme) د واحدونو په توګه منل شوي دي په دې معنا چې:
1- فونيم د فونيم پوهنې (
Phonology) واحد يا نه تجزيه كيدونكي صوتي غړي په توګه.
2- مورفيم د مورفيم پوهنى (مورفولوژۍ
Morphology) يا نه تجزيه كيدونكي لفظي واحد په توګه.
3- دغه راز په (
Syntax نحوه) كې هم د ځانګړو اصطلاحګانو سره مخامخ كيږو كه څه هم په پښتو ژبه كې دغه سينټكسي اصطلاحګانې خاصه نومونه نه لري مګر په نورو ژبو لكه (انګريزي، لاتيني، روسي او داسې نورو ژبو كې د (Tagmeme) تګميم (Syntagam سينتاګم) اصطلاحات شته چې په هماغه ژبو كې خپله معنا څرګندولاې شي.
تګميم، سينتاګم، تاكسيم يا سينټاكتيكي تركيب (نحوي جوړښت) هغه كوچنى نحوي واحد دى چې (د سينټاكتيكي) يا نحوي سيستم د ننه ژبنى فورم پرې اندازه او ښودل كيږي.
په معاصره ژبپوهنه كې د تګميم، سينتاګم اصطلاح د يونانى سينتاګمه (
Syntagma) څخه د يو ځاي كيدو په معنا سره راغلى دى ولې په مختلفو او جلا اثارو كې يې معناګانې په توپير سره راغلي دي(1).
په دې برخه كې د شوروي ژبپوه ريفرماتسكي نظر د سينتاګم په باب داسې دى:
(سينتاګم ددوو غړو د تركيب (مورفيم، لغت، د كلماتو تركيب) څخه چې يو تر بله اړيكې ولري عبارت دي).
همدارنګه نحوه (
Syntax) په دې ډول پېژندلى او څېړلى شو.
په نحوي سيستم كې د تګميم سينتاګم تجزې او تركيب او د هغوي ترتيب او تنظيم ته سينټكس ويل كيږي. په بله وينا سره په نحوي سيستم كې د نحوي واحدونو او د هغوي د مربوطه اجزا وو تجزيه، تركيب، تنظيم او څرنګوالي ته نحوه (سينټكس) ويل كيږي.
څنګه چې په نحوي جوړښت كې (تګميم
Tagmeme يا سينټاګم Syntagma يو نحوي واحد دى او بيا يو نه تجزيه كيدونكى (نه بيليدونكى) نحوى واحد په توګه راوړل شوى دى.
نو دغه نحوي واحدونه ازاد ګرامري شكلونه جوړوي، په دې معنا چې هر يو غونډ (تركيب) په مستقله توګه پوره مطلب ورسوي. جمله چې د معنا له مخې يو نه تجزيه كيدونكى نحوي واحد دى نو په پښتو ژبه كې مونږ جمله د نحوي واحد په توګه منو (په هرې ژبې كې جمله د جوړښت، معنا له مخې يو نه تجزيه كيدونكى واحد دى چې بشپړ مطلب رسوي).
په دې اساس (نحوه) د جملو او كلماتو د تركيب د پوهې او مطالعې بحث ته وايي. د كلمو د تركيب يا هغه اصطلاحات چې د دوويا ډېرو كلمو (لغتونو) د يو ځاي كيدو څخه منځته راغلي وي يا دا چې د دوويا زياتو لغاتو او اداتو د يو ځاي كيدو (پيوستون) له كبله جوړ شوي وي.
يادونه:
ځيني پوهان د ژبني تركيبونو
Phrases (جملوي جزيا نيمګړې جملې) مطالعې او څېړنې ته هم (Syntax) وايي.
كه چېرې دا ومنل شي نو په سينټكس پورې تړلى تيوري به هم د تركيبونو (
Phrases) تيوري وي.
د تركيبونو يا فريز د تيورۍ څخه مطلب هغه مېتود دى چې د هغه په واسطه د جملې متن بيان او جملوي اجزا جوړيږي او يا دا چې د تركيبونو (
Phrases) له مخې متن بيان او جمله جوړيږي.
څنګه چې پوهيږو ژبه د علايمو (نخښو) يوه دستګاه ده. صوتي نخښې، لفظي نخښې يعنى دا چې صوتي نخښې يوازې او يا هم په تركيبي ډول لفظي نخښې جوړوي او مطلب تر سره كوي او دغه نخښې بيا په خپل وار يوازې او يا هم په ګگډه كلي (عمومي) معناوي جوړوي چې ګرامري شكل ګڼل كيږي او په پاى كې خبرې جوړيږي. دغه اړيكې چې د خبرو د مختلفو برخو او همدا راز د هغوي د اشكالو ترمنځ موجود دي د نحوې موضوع جوړوي.
كله چې يو ګرامري شكل د يوه لوى شكل يوه برخه وي نو داسې ويلى شي، چې دغه نوموړى شكل مقيد (ناخپلواك) دى خوكه چېرې د يوه لوى شكل برخه (جز) نه وي بيانو ازاد ګرامري شكل دى چې مونږ دغه ازاد مستقل ګرامري شكل د تګميم يا نحوي واحد په نامه يا دوو چې جمله يې محتوا ده.
د مثال په توګه كه ووايو: دغه څوك دى؟ نو ددغه سواليه جملې په ځواب كې كه وويل شي، هلك نو مطلب پوره رسول كيږي په دې توګه هلك په دغه حالت كې يو تګميم دى ځكه يو ازاد او خپلواك ګرامري شكل دى او د خپل ځان نه د كوم بل لوى شكل برخه (جز) نه دى مګر كه د (هلك سره د هوښيار لفظ ورزيات كړاى شي او د يوګرامري شكل په توګه (هوښيار.. هلك) په تركيب كې وليدل شي نو بيا دلته (هلك) د خپل ځان نه د لوى شكل (ساختمان) د جز په حيث كّارول شوى دى او مقيد دى نو ځكه تګميم ورته ويلاي نه شو.
مګر كه چېرې دغه تركيب په ځانګړي توګه سره وګورو يعنى (هوښيار هلك) په توصيفي حالت كې تګميم دى، ولې بيا هم كه د (هوښيار هلك راغى) په ګرامري شكل كې څگنګه چې (هوښيار هلك) د خپل ځان نه د لوى شكل يوه برخه ده نو ځكه تګميم نه دى مګر (هوښيار هلك راغى) په خپل ذات كې تګميم او يوه جمله ده. كه چېرې دغه جمله په دې ډول سره (كله چې هوښيار هلك راغى) ووايو دلته ګورو چې په ګرامري شكل كې څنګه چې په يوازې او ځانګړي توګه يې معنا بشپړه او پوره نه ده او يو بل ګرامري شكل ته اړتيا لري نو ځكه دغه غونډ په دغه ډول سره تګميم او جمله نه شو بللى، بلكې د يو بل شكل سره يو ځاى ګرامري شكل يعنى پوره جمله (
Sentence) جوړ وي لكه (كله چې هوښيار هلك راغى كارونه وويشل شول) دلته (كله چې هوښيار هلك راغى) او (كارونه وويشل شول) ګرامري شكلونه دواړه مقيد دي يعنى د معنا له مخې يو بل سره رابطه او تړون لري.
څنګه چې د شكل له مخې ګورو چې د جملې دواړه برخې هره يوه يې تقريبا پوره جملې دي او كيداي شي په خپلواك صورت كې هم استعمال شي او تګميم وګڼل شي، چې دا جملې د فقري (
Clause) په نامه ياديږي. نو ځكه د ژبپوهنې د اساسونو په دې برخه كې د علمي څېړنو له مخې تګميم چې د جملې محتوا هم ګڼل كيږي داسې تعريفوو: (تګميم يا نحوى واحد، داسې يو ګرامري شكل دى چې د خپل ځان نه د لوى شكل برخه (جز) نه وى او يا د ګرامري شكلونو تر ټولو كوچنى معنالرونكى واحد تګميم (Tagmeme) دى. نو تګميم تر ټولو كوچنى نه تجزيه كيدونكى نحوي واحد دى چې يو مستقيم، مستقل او با مفهومه ګرامري شكل دى چې په نحوه كې پراخه برخه لري.
په دې لاندې مثال كې ګورو:
(هلكه) د ندا په حالت كې كه څه هم دغه ډول خپلواك ګرامري شكل د جوړښت له مخې نيمګړى دى مګر څنګه چې پوره معنا انتقالوي نوځكه (
Uttrance) ورته وايي او (هوښياره هلكه) هم همدا ډول دى. خو (هوښيار هلك راغى) كه څه هم د شكل او مفهوم له مخې پوره دى مګر ددې له پاره چې ځينې وخت مقيد كيږي لكه په دې مثال كې (كله چې هوښيار هلك راغى.. دلته جمله مقيده شوه تر څو چې دويمه برخه رانه شي مطلب نه بشپړيږي.
په دې اساس (كله چې هوښيار هلك راغى) مقيده فقره يا (
Clause) بلل كيږي مګر (هوښيار هلك راغى) خپلواك ګرامري شكل دى. كه په خپلواكه توګه وكارول شي. نو ځكه يې جمله Sentence يا تګميم بولو.
كه چېرې يوګرامري شكل د خپل ځان نه د كوم بل لوي شكل برخه يا جزوي نو مقيد ګرامري شكل دى او كه چېرې، د خپل ځان نه د لوى شكل برخه نه وي نو خپلواك ګرامري شكل دى چې تګميم يا نحوي واحد هم
ګگڼل كيږي.
اوس چې مو د تګميم يا نحوي واحد په باب څرګندونې كړې نو لومړى غواړو د جملې په باب ځينى لنډې څرګندونې او هم د ژبپوهانو له خوا د جملې په باب نظريې وړاندې كړو بيا به د پښتو ژبې تركيبونو (
Phrases) جلمو په ډولونو، جوړښتونو باندې رڼا واچوو. البته زمونږ د موضوع اصلى برخه ده

 

 

 

جمله (Sentence)

جمله يوه عربي كلمه ده، په لغت كې مجموعې ته ويل كيږي.
جمله د انګريزي
Sentence ، فرانسوي Propostion ، جرمنى Staz ، هسپانوي Oracion او روسى ژبى پريدلو ژينيه سره برابره معنا لري، په هره ژبه كې د خپلو خپلو ځانګړو معناګانو درلودونكى وى. ولې ګرامري معناګانې يې سره ورته يا يوګڼل كيږي(1) د مثال په توګه:
(په انګريزي ژبه كې كه د سېنټېنس كلمې ته ځير شو او څېړنه پرې وكړاى شي سربېره پردې چې د جملې معنا لري يو لړ داسې نورې معناګانې لكه (پريكړه، حكم، جزا) او نورې هم لري. همدارنګه د سېنټېنس كلمه درټلو لعنت پرويلو او محكمې ته راكښلو په معناګانو سره هم راځي(2).
دلته مونږ د جملې يا سينټينس د لغوي معنا سره څه كار نه لرو، بلكې غواړو په دې برخه كې د جملې په هكله د ګرامر له مخې رڼا واچوله شي يعنى د جملې پيژندنه او څېړنه په ګرامري چاپيريال كې تر سره شي. ښايي چې ددې مطلب د څرګندولو له پاره څه نا څه ګرامرونو ته پاملرنه وكړو، خو مخكې تردې چې د جملې پېژندنه او تعريف وكړو بايد يادونه وشي، د جملې په باب بشپړ او مكمل تعريف چې هيڅ ډول سمونه او اصلاح ونه غواړي او د تل له پاره ثابت او ځاي پر ځاي وي نشته ځكه تعريفونه او مفاهيم ورځ په ورځ لاپسې كره او بدلون مومي. د تفكر دودې او پرمختګ پروسه (جريان) ځاى په ځاى نه دريږي د بشپړتيا او پرمختګ په لور درومې.
په دې برخه كې ممكن په ګرامرونو كې په عنعنوي تعريفاتو باندې زيات ټينګار شوى وي خو ددې پرنسيب له مخې چې په څېړنه كې تېر معلومات او پخوانى شتمني كه څه هم نيمګرتياوې به ولري د نويو څېړنو په هكله بايد تر مطالعې لاندې ونيول شي تر څو نسبتا كره او نوي معلومات تر لاسه شي.
كه نن د جملې په باب زمونږ معلومات نيمګړي وي نو ښايي چې بله ورځ به لاپسې بشپړ او زيات شي. د پخوا څخه د جملې په هكله ډير تعريفونه شوي او د بېلو بېلو پوهانو له خوا ورته جلا جلا تعريفونه او څرګندونې شوي دي ولې په علمي توګه د جملې په باب معين ټاكلى او ثابت تعريف نه ليدل كيږي مګر په مقابل كې يې د دوو سونه زيات تعريفونه په دې برخه كې موجود دي(1).

د جملې په باب د پوهانو نظريي

كله چې مونږ په وينا او ليكنه كې خپل فكر په شفاهي ياليكلې بڼه افاده كوو نومجبوريو چې جملې جوړې كړو ځكه چې زمونږ وينا د جملو په مرسته څرګنديږي يا (د جملو څخه جوړه ده) په دې توګه زمونږ افكار يوازې په جملو كې او د هغوي په مرسته افاده كيږي. په دې ترتيب د جملې پېژندنه د ارستو زمانې څخه پيل كوو.
جمله د يو منطقي قضاوت د افادې او پوهولو سلسله ده.
ارستو د جملى په باب داسې ويلي دي:
(هره نظريه (مفهوم) د جملې په شكل څرګنديږي مګر ټولې جملې مفاهيم نه څرګندوي. په جملو كې ممكن سوال، خبر دارى او داسې نور مفاهيم ځاى شي خوپرته له دې څخه ممكنه ده، چې يو فكر
د شعور د ځينو نورو اشكالو په واسطه هم ورسول شي. د دماغ فعاليت انځوروي:
جمله د احساس د څرګندولو وسيله هم ده)(
2). همدارنګه په پخوانى فلالوژي كې جمله (مفاهيم د الفاظو په مرسته څرګند شوي وي او يا د الفاظو تركيب چې پوره يو مطلب څرګند كړي(3) په په لرغوني يونان كې د نن نه 2000 كاله د مخه يوناني پوه د يونيوس تراكس Dionysius Thrax د يوناني ژبې د قاعدې په باب يوه كوچنۍ رساله ليكلې وه. په هغې كې يې د جملې تعريف او پېژندنه په لاندې ډول كړې ده:
(جمله په نظم او نثر كې د كلمو او الفاظو د مجموعې څخه عبارت ده چې پوره معنا او مفهوم څرګند كړي)(1)
وروسته بياغربي (لويديځ) ګرامريستانو هم دغه تعريف منلى او كارولى دى. ولې د غربي ګرامريستانو څخه د مخه عربى ګرامر پوهانو هم دغه تعريف منلى دى چې كلام يا جمله هغې ته ويل كيږي چې اوريدونكي د هغې څخه پوره مطلب لاس ته راوړي.
په 19 پيړۍ كې دا هڅه رامنځ ته شوې ده چې جمله د يوه مگنطقي قضاوت فعلي تركيب په توګه وپيژندل شي. د منطق له نظره د جملې په هكله بوسلايف ويلى دي (هغه قضاوت (نظر) چې د الفاظو په واسطه څرګند كړاي شي جمله ده)(2).
د 19 پېړۍ پاى او 20 پېړي پيل په لويديځه نړۍ او روسيې كې د جملې په باب روحياتي نظر منځ ته راغلى دى.
ددغه نظريې نمايندګانو څخه په روسيه (شوروى) كې 1-1 شاخمتوف دى چې د جملو په باب يې خورا زياتې څېړنې كړي دي خو بشپړې نتيجې ته هم نه دى رارسيدلي(3) تر دې وروسته ف.ف فورتوناتوف د عنعنوي ګرامر پلوي د جملې په باب داسې بيان كړي دي. جمله يو ډول د كلمو د تركيب څخه ګڼي او ليكلي دي:
(دوينا هغه ګرامري تركيبونه چې په جمله كې استعماليږي په جمله كې د ګرامري مبتدا او ګرامري خبر په توګه راځي(4).
ايراني ژبپوه ډاكتر پرويز ځانلري د جملې تعريف د تراكس په توګه كړى دى يوازې (د نظم او نثر) الفاظ يې ترينه ويستلي دي. په دې ډول (جمله مجموعه يې از كلمات است كه بر روى هم دارائى يك مفهوم تمام وكامل باشد)(5).
همدارنګه ځينو پوهانو د جملې تعريف داسې كړى دى:

جمله - د الفاظو او كلمويو داسې تركيب دى چې يو بشپړ مفهوم افاده كړي. تر اوسه پورې په ګڼ شمير ګرامرونو كې جمله يا كلام داسې راپېژندل شوى دى.
كلام، جمله هغه عبارت ته وايي چې لږ تر لږه له دووكلمو څخه جوړه شوې وي او بيا په دوه ډوله بېلېږي، بشپړه جمله او نيمګړې جمله.
د بشپړې جملې څخه په همدغو ګرامرونو كې مطلب دا دى چې ارويدونكي يې په اوريدو سره پوره مطلب ورځيني واخلي.
نيمګړې جمله چې اوريدونكي ترې پوره او بشپړ مطلب وانخيستيلاي شي. لكه (د ګلانو غونچې، توره وريځ)
او نور.
همدارنګه د جملې تعريف داسې هم راغلى دى: جمله د كلمو د يو ځاي كيدو څخه جوړيږي چې د نحوې كوچنى واحد دى.
په بل ځاي كې داسې بيان راغلى دى:
د يو مقصد د څرګندولو دپاره مجبوريو چې كلمې سره يو ځاى كړو نوله دې امله د يو شمير كلمو او لفظونو له يو ځاى كيدو څخه كلام او جمله منځ ته راځي او د جملې په مرسته خپل مقصدونه يو بل ته څرګندولاى شو. هغه توكي چې جمله يا كلام ورڅخه جوړيږي د كلام جزيا اجزابلل كيږي.
دغه پورتني تعريفونه د پښتو ژبې په ګرامرونو كې لكه د محمد اعظم ايازى قواعد پښتو د محمد ګل مومند (د پښتو ژبې لياره) د پوهاند رښتين په (ژبښودنه)، (پښتو ګرامر، د عظيم شاه خيال) صرف و نحو پښتو)
او داسې نورو كې راغلي دي.
د امريكې ژبپوهان بلوم فيلډ د جملې ساختماني تعريف دا ډول كړى دى. د جملې ساختماني معنا هغه معنا ده چې د جملې د توكونو په مرسته څرګنديږي بېله دې چې قاموسي (لغوي) خواوې په نظر كې ونيول شي.
د جملې د جوړښت او ساختماني معنا يوازې د بلوم فيلډ په ذريعه نه ده ښودل شوې بلكي اكاډيميسن ډ.ل. و شير به هم دغه ډول موضوع بيان كړې ده.
د بلوم فيلډ مقصد د جملي له ساختماني معنا څخه د مورفيمونو هغه تنظيم او ترتيب دى چې د جملې په لغتونو پورې اړه نه لري يعنى لغوي ترتيب او تنظيم نه دى چې دا نظريه هم د چا مسكي له خوا پر مخ ولاړه او پراختيا يې وموندله(1) ترانسفور ميشنل ګرامر چې په 1957كال چا مسكي ليكلى دى د نحوي جوړ ښتونو په نامه اثر دى. دوي څرګنده كړه، چې كه د يوې جملې كلمې په غير شعوري ډول انتخاب شوي وي نو بيا به هم ساختماني معنا ولري خو په دې شرط كه ژبني فورمونه منظم او سم ترتيب شوي وي. نوموړي ژبپوهان (بلوم فيلډ) ګرامر ته د ژبنيو فورمونو د معنا لرونكي نظم په توګه ګوري او زياتوي چې په ژبه كې د ژبنيو فورمونو معنا لرونكي نظم او ترتيب د ژبې ګرامر جوړوي او دا هم زياتوي چې د ژبنيو فورمونو د پاره دا لاندې څلور لارې شته دي.
1- ترتيب 2- داواز برابروالى 3- فونيټكي مشخصات 4- د هغو فورمونو انتخاب چې د معنا په څرګندولو كې د عامل په توګه مرسته كوي.
د جملې د تعريف د كره كولو له پاره ښايي جمله د فورم او معنا له مخې په پام كې ونيوله شي ځكه يوازې فورم جمله نه شي راپېژندلې او معنا هم په ګوښې توګه سره د جملې پيژندنه نه شي كولاى.
كه چېرې داومنو چې جمله يو داسې نحوي واحد دى چې د فورم او معنا په شريك او ګډ ارتباط سره ځانګړى ژبنى سيستم جوړوي نو دا به هم ومنو چې دا نحوي واحد (جمله) يو ژبنى سيستم هم دى. څنګه چې ژبه يو جلا ژبنى سيستم دى او جمله په دې سيستم كې د نحوي واحد په توګه پېژنو نو بيا ويلى شو چې جمله هم يوكوچنى ژبنى سيستم دى.
په دې كې هيڅ شك نشته چې جمله معنا لري او يو مفهوم افاده كوي نوله دې كبله ښه به داوي چې د بلوم فيلډ نظريې ته پاملرنه وكړو.
دى وايي متكلم او خبرې كوونكى د عبارت په ذريعه اوريدونكى دې ته اړباسي چې شرايطو او حالاتو ته ځواب وركړي. دغو شرايطو او حالاتو او په هغوى پورې مربوط ځواب ته د هغه عبّارت معنا وايي يا په بل عبارت كله چې يو ژبنى فورم له خولې څخه ووځي نو اوريدونكي هغې ته هم هغسې ځواب او عكس العمل وركوي، چې د ټاكلي مربوطه ژبني شكل معنا ګڼل كيږي.
بلوم فيلډ وايي چې د ژبني فورمونو معناګانې په عملي او علمي توګه هغه وخت ټاكل كيداى شي چې د پوهې ټولې څانګې بشپړې شي او پرمختګ ته ورسيږي نو بيا ويلى شو، چې جمله سربېره پر نورو سيستمونو يو سيمبوتيك سيستم هم دى په دغه سيستم كې (جمله د سيميم له نظره اندازه كيږي او سيميم د جملې د اندازې له پاره معنوي واحد دي. څنګه چې څرګنده ده په كوي جوړښت كې اساس د نحوې واحد جمله (تګميم) دى په دې معنا جمله دوينا هغه واحد دى چې مطلب ورسوي. جمله يا خبري يا پوښتني يا تعجبي يا امري وي او هر يو نحوي واحد د دووركنونو د اساس څخه جوړ شوى وي لكه مسنداليه او مسند، لاكن جمله داجزاو په لحاظ په بسيط، مركب او، مختلط شكل تقسيميږي.
اوس چې په ګرامرونو كې د جملې په باب څه معلومات وړاندې شو ښه به داوي چې د جملې په هكله د مورفيم بحث ته هم ورننوځو.
ليدل كيږي چې د نحوي واحدونو
Structure Syntactic په جوړښت كې لفظي واحدونه Morphologicl Structure برخه لري. دغه واحدونه د موقعيت او نورو خصوصياتو له مخې په تركيبونو او جملو كې په اسمونو، صفتونو، قيدونو، فعلونو او نورو اقسامو باندې تقسيميږي، چې بيا دغه لفظي واحدونه د مستقل والي او استعمال له مخې په ازاد (خپلواك) او مقيد (نا خپلواك) باندې سره بېلېږي.
مقيد لفظي واحدونه: په صرفي او اشتقاقي جوړښتونو كې د ازادو لفظي واحدونو سره وند مختاړي، ورستاړي نښلي. په ژبه كې (ازاد- اساسى واحدونه) د مقيدو واحدونو سره ارتباط پيدا كوي يعنى په تركيبونو او جملو كې د الفاظو ارتباط او يو ځاى كيدنه صورت مومي او په دغه ترتيب سره الفاظ په يوه ټاكلي نحوي حالت كې واقع كيږي چې د ساختماني شكل
Function Forma په نامه ياديږي.
لفظي واحدونه هر يو ځانته يوه خاصه ګرامري ګټه ګوري لري لكه اسمونه چې د جنس (نارينه، ښځينه) عدد (مفرد، جمع) حالت (مستقيم، غيرمستقيم (اصلي، غيراصلي) صورتونه لري. او فعلو نه دوجهه لازمي، متعدي د شخص (1،2،3) او زمانې مقولات لري. اشارې نژدې او لري صورتونه هم ښيي.
كه مونږ د مورفيم د تعريف د پاره د جزياتو څخه تېر شونو خپل بيان داسې لنډوو، د يوې ژبې په خبرو كې كوچنى لفظي واحد دى چې معنا ولري. كه چېرې په جمله كې ددغه مورفيمونو دريځ ته پاملرنه وكړونو وبه ليدل شي، چې په جمله كې د مورفيمونو د ځاي تغيير او تبديل د جملې په ارګانيزيشن (جوړښت) كې تغيير او بدلون پېښوي، له دې كبله هره جمله ځان ته جلا سيستم لري. همدغه علت دى چې ديوې ژبې زده كړه د جملو په يادولو اوزده كولو باندې زيات اړخ لګوي. د مجردو لغتونو په يادولو سره ژبه نه زده كيږي.
كه په يوې جملې كې د مورفيمونو د راوړلو په وخت كې د دوي ترمنځ د لازم زماني او مكاني تناسب او رابطه ونه ساتله شي نو په داسې حالت كې سمه او اصلي معنا په لاس نه راځي.
لكه د (زه له پوهنځي څخه راغلم) 2- (زه له پوهنځي څخه راتلم) په جملو كې ګورو:
1- كه (زه) څخه وروسته (را) مورفيم د زماني فاصلې له مخې داسې راشي چې د (غل) او (تل) دريښو څخه وروسته (
em م) د مورفيم سره زماني رابطه ونه ساتي نو بيا دغه ټاكلې معنا نه څرګندوي.
له دې امله جمله سربېره پر مورفيميك سيستم زماني او مكاني سيستم هم لري كه چېري دغو سيستمونو ته پاملرنه ونه شي دجملې څخه معنا نه شو اخيستلاى.
اوس به دې ټكي ته ځير شو، چې د جملې سيستم څه شى دى كه څه هم د جملې سيستمونه زيات دي خو مونږ د تعريف د پاره په خپله سيستم تعريفوو، وروسته به بيا تروسه وسه د جملې په نورو سيستمونو باندې خبرې وكړو.
سيستم: هغه نظم او ترتيب دى چې د هغه په تغيير سره په (جوړښت) كې هم تغيير او بدلون راځي.
ترڅو چې د جملې د ساختمان اجزا او په هغې پورې مربوطه جريانونه او مميزات ونه پېژندل شي تر هغه وخته پورې د جملې پېژندنه ګرانه ښكاري.
څرګنده شوه چې جمله د ژبنيو فورمونو داسې مجموعه ده، چې نحوي واحديې جوړ كړى دى نو دلته بې ځايه نه ده، چې دغه مجموعه مطالعه كړو.
د ژبنۍ جملې د توكونو مجموعه يو ميخانكي مجموعه او امبارنه دى بلكې داسې مجموعه ده، چې هره پرزه = برخه (ژبنى فورم) جلا او ځانګړى ځاى لري.
د مثال په توګه د پښتو ژبې په يوې جملې كې ګورو چې فعلي ژبنى فورم داسمي ژبني فورم پر ځاى او اسمي ژبنى فورم د فعلي ژبني فورم پر ځاى نه شي راتلاى مګر كه را هم شي يا به جمله بې معنا او يا به د هغه مفهوم بل ډول افاده كيږي.
كه ووايو: قلم مات شو. په دې ساده جملې كې (قلم) د يو اسمي جز په توګه د جملې د مبتدا په حيث او كه ددغه اسم (قلم) ځاى بدل كړو او د جملې په خبر پورې يې و تړولكه دغه لاندې جمله:
اڅك قلم مات كړ يا اڅك قلم واخيست.
په دې جملو كې (قلم) د جملې په فعلي برخه كې راغلى چې د خبر له اجزاو (متمم) څخه ګڼل كيږي.
همدارنګه صوتي واحدونه د ماقبل دستوري جوړښتونو(1) په نامه ياديږي كه څه هم په خپله معنا نه لري مګر د معنا د تغيير سبب كيږي. د ژبې په دواړو دستوري (ګرامري) ساختمانونو كې دنده لري.
همدارنګه جمله د فونو لوژي له مخې د ژبنيو اوازونو داسې مجموعه ده، چې نحوي واحد جوړوي. دغه ژبني اوازونه د ځانګړي سيستم لاندې خاص نظم او ترتيب پيدا كوي. او داسې اختياري تسلسل نه دى، چې د ژبني سيستم د اصولو له رعايتولو څخه پرته زده شي بلكي د ټولنې د اجتماعي قرار داد سره سم منځته راځي او په هم هغه چوكاټ كې دننه زده كيږي.
په هر صورت جمله د ګرامر له مخې اوس داسې پېژندل شوې ده:
د وينا يو داسې خپلواك او مستقل صورت دى، چې په كوم بل صورت (ساختمان) كې د ګرامري ساختمان د كومې بلې برخې حيثيت ونه لري.
د مثال په توګه:
1. څوك خبرې كوي؟
2. چا خبرې وكړي؟
3. په كوټه كې څوك ناست دي؟
4. تا څوك وليد؟
5. دغه ليكوال څوك دى؟
د پورتنيو سواليه جملو ځواب د قرينې له مخې داسې راځي: (ميرويس) چې دغه ځواب يو ځانګړى او مستقل شكل دى او د كومى بلې جملى يا (د كوم بل صورت) د كومې برخې حيثيت نه لري.
مګر د پورتنيو جملو بشپړ ځوابونه داسې دي:
1. ميرويس خبرې كوې.
2. ميرويس خبرې وكړې
3. په كوټه كې ميرويس ناست دى.
4. ماميرويس وليد
5. دغه ليكوال ميرويس دى.
ميرويس په دريو لومړيو جملو كې د مبتدا (فاعل) په توګه ځواب دى.
په څلورمه جمله كې د مفعول په توګه ځواب دى.
په پنځمه جمله كې د خبر د جز په توګه ځواب ګڼل كيږي.
په دې لحاظ ميرويس يوازې او په ځانګړي توګه هم سم ګڼل كيداى شي.
ولې په دا ډول جمله كې لكه: ميرويس توره او ميړانه وكړه.
دلته وينو چې ميرويس په پورتنۍ جملې كې د يوه غړي (جز) په توګه دنده ترسره كوي.
يعنى ميرويس د جملې معنا نه لري، بلكې په دغه غونډ (تركيب) كې يوه برخه ده. چې په يوه مستقل او خپلواك صورت كې د ګرامري جوړښت او ساختمان د يوې برخې حيثيت لري، چې دلته ميرويس توره او ميړانه وكړه، ټول عبارت يوه جمله ده.
په عمومي توګه پوره جمله هغه ساختمان دى چې مسند اليه (فاعل) مفعول او مسند (فعل) په كې موجود وي.
لنډ عبارت: يا جمله هغه ته وايي چې منصرف (اوښتونكى) فعل ونه لري او په خپله د كومې پوره جملى (ساختمان) برخه نه وي.
همدارنګه مونږ دغه ډول جملې په مقايسوي ډول تر څېړنې لاندې نيسو لكه:
1- زرمينې راشه ! ځواب : ښه درځم
2- زرمينې راځې؟ هو درځم
دغه دواړه جملې د ساختمان او جوړښت له مخې د مبتدا او خبر د تركيب او رغاونې له مخې زيات توپير نه لري مګر د خصوصياتو او مميزاتو د سيستم له مخې پوره توپير په كې ليدل كيږي، ځكه پورتنۍ هره يوه جمله د جلا او ځانګړي ځواب او عكس العمل غوښتنه كوي. د همدغه اصل له مخې وايو چې جمله هغه نحوي واحد دى چې په تشريحي ساختمان كې د ځانګړو اصولو تابع دى يادا چې جمله هغه نحوي واحد دى چې ټاكلى اهنګ، تون، لحن او موسقيت لري. له دې امله جمله د پورتنيو مميزاتو له مخې هم يوه له بلې څخه بېليږي په دې لحاظ د جملې په بېلونه كې عروضي واحدونه لكه (فشار، اهنګ، لحن، فصل ، وصل) خاص ارزښت لري.
د تيرو خبرو په استناد يوه جمله لانديني خصوصيتونه به لري:
1- نحوي واحد دى 2- دا نحوي واحد د مورفيمونو تركيب دى.
3- د ژبنيو اوازونو سيستم دى. 4- دخاص زماني او مكاني سيستم تابع دى.
5- هره جمله ځانګړى لحن، تون او موسقيت لري.
6- (د بلوم فيلډ په نظر جمله كيداى شي يو اواز وي يا يو نوم وي)(1) لكه ددغې لاندې جملې ځواب: اكارونه دې خلاص شول؟
ځواب هو
2- د پښتو ژبى او ادب پلار څوك دى؟
ځواب، خوشحال
7- جملى ته د متن د اندازه كولو واحد هم ويلى شو.
8- جمله د معاشرت په جريان كې د فكر د انتقال، اخبار اساسي وسيله ده. همدارنګه جمله دوينا او محاورې ژبني واحد په توګه ديوه بشپړ او مكمل فكر څرګندونه ده. دغه رازهره جمله په ذهن كې د منعكس شوي واقعيت څرګندويه او ددغه ډول واقعيت په باب ټاكلې اظهار يه ده، ځكه ويونكى د جملې په چوكاټ كې نه يوازې د خارجى نړۍ او چاپيريال د پېښو په باب د څه شي اظهار كوي بلكې په دې باب د خپل نظر ټكي بيانوي چې ويل يې له واقعيت سره څه ارتباط ولري(1) مونږ په خپلې څېړنې كې د پښتو ژبې د نحوي واحدونو (جملو) په شاوخوا كې د پورتنيو يا دوشوو نظريو له مخې دغه لاندې پرنسيبونه په خيال كې ساتل غواړو او ديوې بشپړې جملې عمومي مشخصات داسې بيانوو:
1- د بشپړې جملې څخه مطلب هغه خپلواك (مستقل) ګرامري شكل دى چې د جوړښت او معنا له مخې بشپړ مطلب وي.
2- د جملې په جوړښت كې د جملې اصلي او اساسي اركان(2) موجود وي.
3- جمله (نحوي واحد) چې د كوم بل لوى شكل (ساختمان) برخه (جز) نه وي.
4- جمله نه تجزيه كيدونكى نحوي واحد يعنى تګميم د ىكه تجزيه شي خپله بشپړه معنا له لاسه وركوي.
5- په جمله كې د تشكيلېدونكو اجزاو (برخو)(3) ترمنځ نحوي رابطه موجوده وي او په وينا (خبرو) كې مشخص عروضي خصوصيات (چې وروسته به پرې رڼا واچوله شي) او هم په ليكنې كې دليك دود د نښو نښانو په مرسته د هرې جملې حدود (بريدونه) سره جلا كيږي چې ددغو نښو د استعمال د ځايونو پېژندنه ضروري ده.

 

 

 

 

دويم څپركى

تركيب (غونډ- عبارت)

څرګنده ده چې ويل پوهنه (نحوه) د ګرامر د يوې برخې په توګه او په يوې جملي كې د كلمو (مورفيمونو) د ګرامري تركيب يو ځاى كيدو طريقه، ترتيب او معنوي رابطه په ټاكلې ژبې كې څېړي په دې معنا چې د جملو لفظي جوړښت او معنوي رابطه څېړي او همدارنګه د جملو لفظي جوړښت او معنوي ځانګړتياوې مطالعه كوي، نو څنګه چې د نحوي څېړنې د مطالعې او څېړلو اصلي او اساسي مواد جملې دي نو په هم دې توګه د كلمو تركيب (د الفاظو، غونډونو) هم د جملو په جوړښت كې يو توكى يا يوه برخه ګڼله كيږي.
لكه: هلك ولويد. يوه ساده جمله ده او دغه جمله د دووكلمو څخه جوړه ده. لومړۍ برخه يې (هلك) چې د جملې فاعل (مسند اليه) اودو همه برخه يې (ولويد) فعل (مسند) دى. كه چېرې په همدغې جملې كې دجملې د فاعل (هلك) سره ځيني مورفيمونه چې نحوي رابطه سره ولري يو ځاى شي په دې وخت كې دغه فاعل (هلك) د خپلو مربوطه اجزاوء سره يو تركيب (عبارت) دى لكه:
ښه هلك، يو ډېر ښه هلك، يوغښتلى تكړه ښه هلك . . . دغه ډله كلمې د يوبل سره نحوي رابطه لري او په پورتنۍ جمله كې د هلك سره د مبتدا په حيث راځي او هم د هلك په ځاى راتلاى شي چې دغه د تركيب (غونډ) (عبارت) په نامه ياديږي. همدارنګه د (ولويد) فعل سره چې د جملې مسند دى يو شمير نورې كلمې يو ځاي شي. دغه ډله كلمې چې نحوي رابطه هم سره ولري د جملې مسند (خبر) كې سره راځي.
لكه: سخت ولويد. په زوره ولويد. سخت په زوره ولويد. يا وران ولويد. ډېر وران ولويد. خورا ډېر وران ولويد. بې ځايه خورا ډېر وران ولويد.
په پورتني اسمي غونډ كې ګورو چې هلك د غونډ اصلي جزدي او د خپلو متعلقاتو سره يو اسمي غونډ ګڼل كيږي او په دويمه برخه كې ولويد د فعلي (غونډ) (عبارت) اصلي او اساسي جزدى نو فعلي غونډ (تركيب) ورته ويلى شو. مګر دواړه تركيبونه (اسمي او فعلي) په ځانګړي توګه بشپړ مطلب نه رسوي او ديوه غونډ (تركيب) په راوړو سره په ځانګړي توګه معنا ناتمامه پاتې كيږي.
2- د تركيب اصطلاحګانې او نظريې:
اوس چې د تركيب (
Phrase) په هكله څه معلومات ترلاسه شول. غواړو په پښتو ژبه كې د افغاني او خارجي ګرامر پوهانو نظريې او اصطلاح ګانې هم ذكر كړو.
په دې برخه كې تر هر څه د مخه غواړو د پښتو ژبې د كلمو تركيب چې په لاندې ماخذونو كې د سلواسچېتانيا(1) د كلمو تركيب (
Phrases (2) نيمګړي تركيبونه(3) كلام ناقص(4) ناقص مركب(5) عبارت(6) او غونډ په نومو سره نومول شوي دي تر غور او مطالعې لاندې ونيسو.
دا خو جوته خبره ده، چې دوينا او خبرو په ترڅ كې الفاظ او وئيونه په ځانګړي توګه پوره معنا نه شي څرګندولى، نو د يوې معنا د پوره او بشپړې څرګندونې له پاره د ويئونو (الفاظو) تركيب، يو ځاى كيدنه او د هغوي ترمنځ نحوي رابطه ضروري خبره ګڼله كيږي.
په جملو كې د كلمو تركيب، رابطه او د ګرامري قاعدو خيال ساتل ډېره ضروري خبره او مهم ركن دى. څنګه چې تركيبونه په جملو كې ستره نحوي دنده لري نو ښايي چې ددغو تركيبونو په برخه كې پوره څېړنه او مطالعه وشي.
مونږ ته معلومه ده چې د نړۍ په ډېرو ژبو كې د تركيبونو موضوع ډېره ستره برخه لري چې بيا په بېلا بېلو ډلو او ګروپونو ويشل كيږي.
كه چېرې مونږ خپلې لرغونۍ مورنۍ پښتو ژبې ته پاملرنه وكړو او په ډېر غوراو ځير ورته وګورونو جوته به شي چې په پښتو ژبه كې هم دغه تركيبونه راز، راز او د اندازې نه زيات دي. او هر تركيب په خپل ځاى او موقع ځانګړې معنا او مفهوم ښندي.
په پښتو ژبه كې تركيبونه ځانله خاص ډولونه او قسمونه لري چې هر يوبه يې په خپل ځاى وښودل شي.
دلته دا خبره ضروري ده، چې د مستقلو تركيبونو
Phrases ، اصطلاح (ايډ يوم Idiom) او داسې نورو تركيبونو سره توپير وشي.

تركيب (غونډ)

تركيب د دوويا زياتو (خپلواكو او ناخپلواكو) كلمو او مورفيمونو يو ځاى كيدو څخه عبارت دى چې اجزايې يو له بله سره ګرامري ارتباط ولري، يا د دوو يا زياتو خپلواكو او نا خپلواكو مورفيمونو مجموعه ده چې برخې يې يو بل سره ګرامري رابطه ولري. د تركيبونو د څېړنې او مطالعې څخه داسې جوتيږي چې تركيبونه د معنا، جوړښت له مخې بيل ډولونه لري.
تركيبونه (غونډونه) برسېره پردې چې د جملو په جوړونه كې برخه لري په ځانګړې توګه د نحوي واحدونو وظيفه هم سرته رسوي.
ځيني ګرامريستان لكه ف.ف. فورتون اتوف(1) اوم. ن. پيترسون(2) نحوه
Syntax د تركيبونو (Phrases): څېړنې او مطالعې ته وايي او جملې يې د تركيبونو يو ډول (قسم) ګڼلي دي.
د پښتو ژبې په ګرامرونو كې د تركيبونو ذكر په لاندې ډول راغلى دى. پښتو ژبې لياره كې داسې څرګندونه شوې ده:
(د نحوې علم د خبرې كلام تركيب او تاليف او د كلمو د استعمال موقع بيانوي.
كلام: هغه نطق او عبارت ته وايه شي چې د مقصد د بيان د پاره ويل كيږي.
تركيب: د خبرو هغه بيئت (ډلګۍ) ته ويل كيږي چې د دووليا زياتو كلمو څخه حاصله شوې وي. تركيب دوه ډوله دى يو (نيم ګړى تركيب بل بشپړ تركيب)(1).
همدارنګه محمد اعظم ايازي په خپلې كوچنۍ رسالې پښتونحوه كې د تركيبونو يادونه كړې او د كلام اقسام تر سرليك لاندې داسې ليكي: كلام پردوو ډولو دى:
(كلام ناقص او كلام تام)(2)
همدارنګه د هر برت پنزل پښتو ګرامر كې د پوره عبارت او لنډ عبارت ذكر راغلى او هم د مركبو كلمو يعنى د تركيب
Phrases اصطلاحګانې يادې شوي دي. دلته عبّارت مقصد له جملې څخه دى. په دې توګه د تركيب په برخه كې دا داتي تركيبونو اسمي غبرګو تركيبونو، فعلى تركيبونو او داسې نورو يادونه يې كړې ده. عظيم شاه خيال (د پښتو رف ونحوه) كې د تركيبونو په باب داسې څرګندونه كړې ده: مركب د دوو يا ددوو څخه زياتو كلمو يو ځاى كولو ته ترتيب وايي او په دې كې چې كومه خبره يا جمعه جوړه شي هغه ته مركب كلام وايي مركب يا كلام دوه قسمه دى.
1- ناقص يا نيمګړي مركب كلام (2) تام مركب يا كلام يا جمله.
په ناقص مركب كې داسې وايي: هغه مركب ته وايه شي چې څه پوره خيال يا مطلب ترې نه څرګنديږي يعنى داسې مركب چې اوريدونكى ترې پوره فايده وانخستى شي او تسله يې پرې ونه شي او هغه د پوره مطلب د بيان منتظر وي لكه:
د انوراس، هغه دارو، ناقص مركب تل د يوي جملى جزوى(3).
همدارنګه د تركيبونو په باب د پوهاند رښتين علمي اثر(4) په لاس كې لرو چې د لغت پوهنې (لكسيكالوجى) په برخه كې ډېر ښه معتبر مواد لري. د تركيبونو په برخه كې هم په زړه پورې مواد لري، چې پوره د استفادې وړ ګڼل كيږي. په دغه اثر كې د اسمي تركيبونو ټول ډولونه. غبرګ تركيبونه، بشپړ نابشپړ، عددي، ضميري، قيدې، صفتي او داسې نور
او هم دارنګه د فعلي تركيبونو مثالونه هم راوړل شوي دي.
همدارنګه پوهاند رښتين د پښتو ګرامر دويم ټوګ كې د نحوي واحدونو (تركيبونو) په برخه كې پوره مفصل معلومات وړاندي كړي دي(
1).
د تركيب مشخصات:
اصل مطلب په دى كې دى چې دغه ډول تركيبونه د مفهوم او معنا د افادې له مخې د الفاظو، كلمو سره يو شي ګڼل كيږي مګر فرق يې دادى چې دغه ډول تركيبونه مركب مفهومونه څرګندوي او د نومونو، فعلونو معنا ګانو ته زياته ټاكلې او مشخصه بڼه وركوي.
د مثال په توګه: خواږه انار، لومړى لوست، د پښتو لوست، اته بجې. نو په دې اړه ويلي شو:
1. تركيب د دوويا زياتو مستقلو يا نامستقلو كلمو څخه جوړيږي.
2. په تركيب كې يوه كلمه د بلې تابع ګرځي.
3. په تركيب كې د كلمو ترمنځ نحوي رابطه ټينګيږي.
4. تركيب نسبت كلمې ته پراخه او مركب مفهوم څرګندوي.
5. د جملى او تركيب ترمنځ توپير او بېلوالى ضروري دى.
د پښتو ژبې په تركيبونو كې د كلمو ترتيب:
د كلمو تركيب د ګرامري قاعدې (دمطابقت) له لارې سرته رسيږي او په دې كې د كلمو ترتيب هم برخه لري.
په دې اساس كه چيرته د كلمو په تركيب كې د كلمو ترتيب او مطابقت (سمون) په پام كې
ونه نيول شي نو پوره مطلب او معنا هم لاس ته نه راځي.
د بېلګې په توګه: په پښتو ژبه كې د توصيفي تركيب (غونډ) ترتيب داسې دى چې لومړى صفت او بيا موصوف راځي. (صفت + نوم). په ګرامـــري لحاظ صفت د موصوف تــــابع وي لكه: ناولې څېره، ښېرازه سيمه، ښكلې ودانۍ/ مګر كه ووايو څېره ناولې، سيمه ښيرازه نو بيا دا هغه تركيب (
Phrase) نه دى چې ټاكلي معنا څرګنده كړي په دغه صورت سره د كلمو او ويئونو بې اساسه تركيب (يو ځاي كيدنه) كومه ټاكلې معنا نه وركوي.
2- د پښتو ژبې په نحوي سيستم كې د كلمو د رابطې وسيله (سرينې، پسينې) دي چې د هغو په مرسته هم تركيبونه جوړيږي لكه: د هېواد شاړې دښتې، د افغانستان غرونه.
3- څنګه چې د كلمو په تركيب كې د كلمو (الفاظو) رابطه او ترتيب ارزښت لري نو همدارنګه په جملو كې هم ډېر ارزښت لري، ځكه د ټول تركيب معنا او مطلب د كلمو په ترتيب پورې اړه لري.
4- په پښتو ژبه كې د تركيبونو د څېړنې له مخې ويلى شو چې تركيبونه د نورو اريايي ژبو په څېر په جلا او بېلو ډلو او ډولونو ويشل كيږي.
د معنا او جوړښت له مخې:
په پښتو ژبه كې خپلواك تركيبونه: هغه دي چې د مستقلو مورفيمونو له تركيب څخه جوړ شوي وي دغه تركيبونه په ټاكلو او ناټاكلو باندې هم بيليږي:
الف: ټاكلي تركيبونه: هغه دي چې د تركيب اجزا يې ټاكلي او ثابت وي(1) او د هغو اجزاو پر ځاي نشو كولاى بله كلمه راوړو ځكه دغه تركيب په خپل ځاى ټاكلى او پوره مطلب په مستقيمه توګه وړاندې كوي لكْه:
د كابل پوهنتون، د ژبو او ادبياتو پوهنځى، د قبايلو وزارت، د پښتنو مشر، د ميوند څلى، د ملالۍ مېړانه، د پښتنو مېړانه، نوى ښار، پښتني دودونه.
ټاكلي تركيبونه معمولا د يوې مركبې كلمې په توګه پريوه معين او مشخص شي ياكس پورې اړيكه پيدا كوي.
ځيني دغه ډول (تركيبونه) او عبارتونه هم خاص نومونه جوړ وي. ټاكلي تركيبونه د اضافي او توصيفي له ډول څخه دى(2).
ب: نا ټاكلي تركيبونه: هغه دي چې جوړوونكي يا ترتيبوونكي برخې يې ټاكلې او ثابتې نه وي په دې معنا چې د جوړ شوي تركيب د اجزاو پر ځاى په بېل بېلو مواردو (ځايونو) كې ځيني نورې كلمې راوړل كېداى شي لكه:
د ملالۍ كميس، د اجمل كوټه، زمونږ كتابونه، توركميس، لس تنه، څو تنه
او داسې نور. . . په پښتو ژبه كې د ځينو ټاكلو او مشخصو اضافي او توصيفي تركيبونو څخه پرته نور ټول تركبيونه د ناټاكلو (غير ثابتو) تركيبونو له جملې څخه دي.
ج: - په پښتو ژبه كې زيات شمير تركيبونه شته چې د يوې معنا د پوره او بشپړي افادې د پاره په مقيده توګه استعماليږي چې دغه تركيبونه په جوړه تكراري
توګه مروج دي. دغه تركيبونه د جوړښت له مخې په بشپړ او نا بشپړ (مكمل- نا مكمل) باندې ويشل كيږي.
په بشپړو او نابشپړو تركيبونو كې يوه كلمه د بلې كلمې سره نه تابع كيږي خو په تكراري او جوړه توګه سره راځي. لكه: پاك سپيڅلى، مخامخ، غرونه غرونه، ډول ډول، رنګ رنګ، خواږه خواږه، جوړه جوړه، نيغ نيغ، ژر ژر، من من، خروار خروار، سور سور.
نيمګړي يا نابشپړ مثالونه لكه: چاي ماى، ډوډۍ موډۍ، كارمار، كوړ وږ، كډوډ، البته د پورتنيو تركيبونو په باب بشپړ معلومات د لوى استاد پوهاند رشتين اثر وګورئ(1)
څنګه چې دمخه مو اشاره كړې ده خپلواك (ازاد) تركيبونه په اسمي او فعلي ډلو باندې ويشل كيږي نو دلته دا هم زياتو چې داسمي اوفعلي تركيبونو ترمنځ زيات توپير هم ليدل كيږي، ځكه اسمي تركيبو نه او فعلى تركيبونه د معنا د بشپړ تابه يا نابشپړ تا به له مخې سره توپير لري يو اسمي تركيب د جملې د مبتدا په حيث او فعلى تركيب د جملې د خبر په توګه راځي چې په دې برخه كې به په خپل ځاى د اسمي او فعلي تركيبونو (عبارت) مثالونه راوړل شي.
د جملې او تركيب (غونډ) ترمنځ توپير:
د جملې او تركيب ترمنځ خاص توپير شته ځكه هغه ځانګړتيا چې د جملې په جوړښت كې موجوده ده، په تركيب كې نه ليدله كيږي. د يوې جملې مبتدا او يا خبر هر يو د تركيبونو (غونډونو) (اسمي- فعلي) څخه جوړيږي. د مثال په توګه. په بشپړې او پوره جملې كې مبتداء او خبر او همدرانګه د هغوي متعلقات ځاي لري مګر په تركيب كې دغه برخې نيمګړې وي خو په پښتو ژبه كې هر ډول كلمې او داسمي يا اداتي تركيب يو لنډ (
Utterance) عبارت (جمله) تشكيلولاى شي. د لنډ عبارت څخه د ړومبي يا ورپسې عبارتونو له قرينې څخه ددغه عبارت مستقلوالى د عبارت له سر او اهنګ څخه معلوميږي لكه:
سبا؟، زما په كوركې؟، اى سړيه!
هو صاحبه!، بلى هو!، نه نه، (وا وا وا! او داسې نور تركيبونه(1) مګر كه چېرې دغه لاندنيو تركيبونو ته نظرواچو، نو بيا د عبارت (لنډ عبارت) يا جملې په بڼه نه شي راتلاى، خو د يو بشپړ او مكمل تركيب (
Phrase) حيثيت به ولري.
لكه: سور قلم، ښكلې ننداره، ګران هېواد
كه چېرې ووايو: (دا) سور قلم دى.
(دا) ښكلي ننداره ده. نو دا به ساده جملې وي. په دغه ډول تركيبونو كې معمولا كلمې يو له بلې سره په جنس، عدد، حالت كې ګرامري مطابقت څرګندوي. په پښتو ژبه كې د كلمو او عبارتونو ترتيب او ګرامري مطابقت ضروري دى.
لكه : د سيند څپه، داسونو شڼا، مست هاتيان، شنه زمريان، لوى غر

 

 

په پښتو ژبه كې د تركيب (غونډ) ډولونه:

په پښتو ژبه كې تركيبونه په دوو ډلو سره (اسمي اوفعلي) بېليږي چې بيا هره ډله يې په خپل وار سره په جلا ډلګيو ويشل كيږي.
لومړى: اسمي تركيبونه (
Phrases) او ډولونه يې:
اسمي تركيبونه هغه دي چې د تركيب اصلي او اساسي برخه (اجزا) يې نوم (اسم). وي او دغه اسمي تركيبونه په جمله كې د مبتدا (مسنداليه) او په اسمي جمله كې د خبر (مسند) په برخه كې راځي.
اسمي تركيبونه په لاندې ډلګيو ويشل كيږي:
اضافي تركيب:
دا هغه ډول تركيبونه دي چې د يو اسم نسبت يو بل اسم يا ضمير ته شوى وي يا په بله وينا سره كه چېرې دوه نومونه د (اضافت (د) د مالكيت مقيد مورفيم په واسطه له يو بل سره ارتباط پيدا كړي نو يو اضافي تركيب لاس ته راځي(2).
د پښتو ژبي په اضافي تركيبونو كې معمولا يونوم مضاف اليه او بل نوم د مضاف په توګه وي چې مضاف د مضاف اليه څخه وروسته راځي.
په پښتو ژبه كې اضافي تركيبونه په لاندې توګه جوړيږي:
(د) د اضافت تورى + نوم + نوم
د + مضاف اليه + مضاف
بيلګه: د ننګرهار ولايت، د پښتو نخوا غرونه، د پوهنتون كتابتون، د خوشحال خان د ستار نامه، د كابل ښار.
الف: اضافى تركيب (عبارت) د معنا له مخې د لاندينيو مقصدونو لپاره راځي.
1- د ملكيت يا نسبت او قرابت معنا څرګندوي لكه:
د پوهنځي محصلين،د افغانستان خلك، د زمرك كتاب، د ملالۍ كڅوړه، د ځلمي ورور.
2- د اختصاص په مفهوم سره:
د بڼ ګلونه، د كابل ښار، د كابل مڼې، د ښار و ځاله، د جرګو وطن، د زمريو كور، د قبايلو جرګه، د مشرانو جرګه.
3- د بيان او وضاحت په معنا :
د زرو ګوته، د خاورو كنډولى، د اخترو ورځ، د سپوږمۍ شپه.
4- د تشبيه په مقصد:
د سترګو تور، دبېلتون اور، د بڼو غشى، د مينې اور، د لستوڼي مار، د انځرګل، د فكر ټال، د عقل لاس.
5- د ظرفيت په معنا : داوبو جام، د غوړو ټيم، د چايو ډبلى، د اوبو ګيلاس، دوينو جام، د ميو جام.
6- د وړتوب په مفهوم:
د ليدنې وړ، د مركې وړ، د دوستۍ وړ، د خوړ لومڼه، د وژلو سړى، د دوستۍ خلك، د اشنايۍ وړ، دويلو خبره.
ب: د جوړښت له مخې اسمي تركيبونه:
نوميز (اسمي) تركيبونه په ساده او مركب ډول دي:
الف: هغه تركيبونه چې د دووساده و (مفرد) نومونو څخه جوړ شوي وي. لكه :
د+ نوم+ نوم:
د سيند غاړه، د پسرلي موسم، د علم رڼا، د انصاف تله، د نارنج مېله، د پسرلي وږمه، د انارګل.
ب: هغه تركيبونه چې لومړى اسم (مضاف اليه) يې يو مفرد اسم او دويم اسم (مضاف) يې دجمع عدد نوم وي:
د + اسم (مفرد) + اسم (جمع)
د ننګرهار باغونه، د نارنج ګلونه، د باغ ګلونه، د بڼ چوڼي، د هوا مرغان د داور تورې د اور لمبې.
ج: هغه تركيبونه چې لومړى اسم (مضاف اليه) د جمع عدد او دويم نوم (مضاف) يې مفرد نوم وي:
د + (جمع عدد) نوم + مفرد (اسم).
د غرونو هوسۍ، د ستورو رڼا، د ګلانو ښكلا، د تورو بريښنا، د اسونو شڼا.
د: اوس به دلته مضاف اليه او مضاف دواړه د جمع عدد نو مونه وي:
د+ جمع عدد نوم + جمع عدد نوم.
د خلكو ارزګانې، د بورګانو اوازونه، د خاټولو جنډي. يا مضاف اليه مركب نوم او مضاف ساده (مفرد) نوم وي.
د قصه خانۍ بازار، د كابل پوهنتون محصل، د پښتو ټولنې ودانۍ
هـ: مضاف اليه (مفرد نوم) او مضاف صفت وي.
د + (مفرد) نوم + صفت: دروغتون ناروغ، د ليونتون ليونى، د زمانې پوه. د كور مشر، د زمانې هوښيار.
و: هغه تركيبونه چې مضاف اليه د جمع عدد نوم او مضاف يې اسم معنا وي لكه:
د زړ ورو خپلوي، دنا اهلو دوستي، د خلكو اشنايي.
ز- مضاف اليه (اسم) (مفرد، جمع) او مضاف فعلي صفت وي:
د + نوم (مفرد
جمع) + فاعلى صفت:
د پسرلي ښكلوونكي، د مجلې چلوونكى، د مجلې چلوونكي، د مجلو چلوونكي، د جريدو خپرونكي.
د + نوم (مفرد) + مفعولي صفت:
د زمانې رټلى، د خلكو ځپلى.
ح: مضاف اليه د توصيفى تركيب مفرد په توګه او مضاف د مفرد نوم په توګه راغلى وي.
د + توصيفى تركيب (مفرد) + (مفرد) نوم.
د نوي ښار جمات، دسره قلم قيمت، د نوي كال ورځ، د لوى خداى كلام.
ط: مضاف اليه د توصيفى تركيب (جمع( او مضاف د مفرد نوم وي.
د توصيفى تركيب (جمع) + (مفرد) نوم
د لويو ښارونو اوسيدونكى، د رڼا ورځو غل.
د ژيړو ګلو باغ، د تورو سترګو رنګ.
ك: مضاف اليه توصيفى تركيب (جمع) او مضاف هم دجمع عدد نوم وي.
د تور و غرونو ليوان، د سرو انارو باغونه (ونې). د لويو غرونو زمريان، د شنوونو توتيان.
ل: هغه تركيبونه چې مضاف اليه مفرد اسم او مضاف يې توصيفى تركيب وي.
د + اسم + توصيفى تركيب (مفرد).
مفرد : د زمانې هوښيار سړى، د قوم سپين ږيرى، د پسرلي خوږه وږمه.
د + اسم (مفرد) + توصيفى تركيب (جمع عدد).
دغم درانه خوبونه، د خوشحالۍ لنډ وختونه، د ملګرتوب ښې ورځې، د ژمي اوږدې شپې، د ژمي لنډې ورځې.
م: مضاف اليه د جمع عدد نوم او مضاف توصيفى تركيب (مفرد) (جمع)
د + جمع عدد د نوم + توصيفى تركيب (مفرد)،
د + جمع عدد نوم + توصيفى تركيب (جمع).
د اوبو ډك جام يا د اوبو ډك جامونه
د شودو غټ پيروى- د كوچيانو اوږده كتارونه
د مستو ډكه كټوه- د سيندونو مستې څپې، د بوراګانو سوې نغمې.
ن: په دې ډول تركيب كې مضاف اليه فعلي صفت (فاعلي، مفعولي) او مضاف توصيفي تركيب، عددي، اشاري
تركيبونه وي.
الف: د + فعلي صفت (فاعلى مفرد) + توصيفي تركيب.
جمع
د ليكونكو ښې مقالې
دپوهاندانو پاخه فكرونه
د څيړاندانو درنې وظيفې
د څارندويانو درنې وظيفې
د تللو هېريادونه مفرد
د ليكونكي ښه مقاله
د پوهاند پوخ نظر
د څېړاند علمي څېړنه
د څارندوى درنه وظيفه
د تللي هېرياد
2- د + فعلي صفت (مفعولي) + توصيفى تركيب.
د ډبيدلي ژيړه څېره
دوهلي تيزه منډه.
درټل شوي ځوړند سر
ب: فعلى صفت + عددي صفت.
د + فعلى صفت + عددي صفت:
د ګنډونكي يو ماشين. د ښوونكي يو كتاب
د ځورول شوي يوه خبره. د پرزول شوي خړه څېره.
جمع :
د ګنډونكو درې ماشينونه
د ښوونكو لس كتابونه.
ج : د + نوم + اشاري تركيب =
د بڼوال دغه باغونه.
د وطن هغه دښتې.
د كلى وال هوغه ونې.
د + مضاف اليه (مفرد، جمع) نوم او مضاف عددي تركيب وي:
1- د + نوم (مفرد) + عددي تركيب:
د ژوند يوه ښكلا، د سريو ويښته، دونې يوه لښته، د كوټې څلور ديوالونه.
2- د + نوم (جمع) + عددي تركيب:
د كورونو څلور ګوټونه، د لاسونو پنځه ګوتې، د ملګرو پنځه بكسونه.
3- بل داسې چې: د + عددي تركيب + نوم (مفرد).
د يوې وڼې مڼه، د څلورو تنو خيال، د لسو تنو زور.
4- د + عددي تركيب + نوم (جمع)
د څلورو تنو نظريې، د سلو تنو جرګې.
5- د + عددي تركيب + عددي تركيب:
د پنځو تنو پنځه برخې، ديوه كلي يو مشر، د يوه كلي يو سپين ږيري.
ح: مضاف اليه عددي تركيب او مضاف توصيفى تركيب راغلى وي. د يوه مين درمند زړه د يوې ونې لويه څانګه، د يوه كتاب لويه برخه.
اوس په دې برخه كې ګورو چې مضاف اليه توصيفي تركيب او مضاف هم د توصيفي تركيب په توګه راغلي وي.
د + توصيفى تركيب + توصيفى تركيب.
الف: د لوى خداى پاك كلام، د لوړ انسان لوړ فكر
ب: د لوړو انسانانو لوړ شخصيتونه
د غمجنوزړونو سوي اهونه.
د درندو خلكو درانه خو يونه.
بيا هغه تركيبونه ګورو چې په پښتو ژبه كې هم زښت زيات مروج دي لكه:
مضاف اليه د عطف په صورت كې (عطفى تركيب) او مضاف يې ساده نوم وي يا جمع وي.
د + مضاف اليه + مضاف:
د + عطفي تركيب + (نوم):
د موسى خان او ګلمكۍ فلم، د دوست او دښمن مقابله.
دادم خان او درخانۍ داستان، دغم اوښادۍ وختونه (ورځې)
د نن او سبا فكر، د سبا او بېګا خواړه.
ددې نه پرته مضاف اليه كيداى شي چې ددوونه زيات نومونه، صفتونه، ضميرونه
د عطف په توګه راشي لكه: د كابل، كندهار، ننګرهار، ښارونه، دا څك، بريالي، زمرك او ځلمي دوستي.
بله دا چې مضاف اليه نوم (مفرد، جمع) وي او مضاف د عطف په صورت سره راغلى وي.
د + مضاف اليه + مضاف:
د + نوم (مفرد، جمع) + عطفى تركيب:
د كندهار مڼې انګور او انار، دا څك بوتلونه كتابونه او قلم، د خلكو ارزوګانې او هيلې
د + مضاف اليه + مضاف په دې ترتيب سره چې:
(د + عطفي تركيب + توصيفي تركيب) وي.
د كابل او ننګرهار لويه لار، د سوز او ساز ډكې نغمې
د بلبلو او بورګانو سوې نغمې (لوړ اوازونه).
د شتمنو او دولتمنو بدنيتونه.
پاتې دې نه وي چې په اضافي تركيب كې برسېره په نوموړ و تركيبونو د پښتو ژبې تكراري جوړه، مترادف- مشابه او متضاد تركيبونه هم د مضاف اليه او يا د مضاف په توګه راځي، چې د ټولو راوړنه دلته ډير وخت غواړي، يوازې دغه څو مثالونه يې د بېلګي په توګه راوړو:
1- د دوستانو غرونه غرونه سلامونه، د دوستانو ځولۍ ځولۍ سلامونه.
2- د لويې ونې خواره واره ښاخونه، دغټې ونې خورې ورې څانګې.
3- د زركو سترګو تيز تيز كاته، د هو سيو سترګو ترنده ترنده كاته.
4- د پېغلو لنډ لنډ قدمونه.
5- د لسو لسو تنو ډلې.
6- د تك راتګ لار، د خوا په خوا مركه، د شورماشور خبرې.
يا د ملګري تګ راتګ، د خلكو شورماشور.
يادونه:
په اضافي تركيبونو كې كه چېرې د يوه نوم (مضاف اليه) پر ځاي ضمير راشي نو په دغه ډول تركيب كې هم د اضافت (د): مضاف اليه + مضاف خپل دريځ ثابت ساتي لكه:
(د) زما كتاب، زمونږ هيواد، ستا خوښه، ستاسي هيله، دده ورور، ددې كتابچه، ددوى خبره، دهغه (هغې) ملګري، د هغوي.. چې په دغو تركيبونو كې هم د مفرد او جمع صورتونه را تلاى شي. په دغه ډول تركيب كې هم مضاف اليه تر مضاف د مخه راځي.
په پښتو ژبه كې يوازې په هغه صورت كې مضاف تر مضاف اليه د مخه راتلاى شي چې،
1- مضاف اليه ناخپلواك (اداتي) ضميرونه وي.
2- كله نا كله د بدل په توګه هم مضاف د مخه راځي البته په شعر او ځينو ادبي هنري ليكنو كې دغه طريقه دود لري.
لكه: ونه د چنار، پاڼه دګور ګورې، لښته دونې، سر د زړه.
توصيفى تركيب:
داډ له تركيبونه هم داسمي (نوميز) تركيبونو (عبارت، غونډ) په ډله كې راغلي دي، چې دغه تركيبونو ته په عامه توګه مركب صفتونه(1) وايي البته په هغه صورت كې چې مركب مفهوم ورسوي دغه ډول تركيبونه (
Phrases) د يو اسمي مركز (زړي) سره د صفتي ډلې (كلمو) له تركيب څخه لاس ته راځي.
توصيفى تركيبونه (غونډونه) هغه دي چې ديوه اسم (نوم) يا ضمير حالت څرنګوالى د صفت په واسطه بيان او څرګند شي.
په پښتو ژبه كې توصيفي تركيبونه د جوړښت له مخې په لاندې توګه جوړيږي.
د مثال په توګه:
(صفت + اسم)، (نوم + نوم)، (نوم + صفت)، (نوم + قيد)، (نوم + فعلى صفت)، (صفت + صفت).
ددغه ډول تركيبونو بشپړ فهرست په لاندنيو ماخذونو كې ليدلى شو(2)(3)(4)(5).
په پښتو ژبه كې صفت د نوم (مركز، زړي) موصوف څخه دمخه راځي او د ګرامري قاعدې له مخې صفت د نوم موصوف تابع دى.
كه چېرې (موصوف) د نارينه يا ښځينه مفرد يا جمع وي نو صفت ورسره هم په هماغه ډول د عدد، جنس، حالت له مخې سمون كوي(1).
لكه: نارينه (مفرد) ستړى هلك، سبزنى كال، لنډ فكر
نارينه جمع، ستړي هلكان، خواږه نثرونه.
ښځينه (مفرد): خوږه وږمه، تازه هوا.
ښځينه (جمع) خوږې نغمې، ترخې ورځې.
په پښتو ژبه كې توصيفي تركيبونه په لاندې توګه ښودلى شو:
الف: صفت (مفرد) + نوم (مفرد)! لنډ فكر، اوږ د تار، رڼا ورځ، لنډه ورځ، نوې مفكوره
ب: صفت (جمع) + نوم (جمع) لكه: زاړه خيالونه، تاوده سلامونه، كاږه ورمېږونه، لنډې ورځې، اوږدې شپې.
ج: ضمير + صفت: هغه خوار، دغه بې وزلى، ته خوار، ته خواره، څوليوني، څومره ډېر، څومره لوړ، څه ښكلى.
د: نسبتي صفت + نوم = توصيفى تركيب.
كابلى سړى، ننګرهاري خلك، افغاني كلتور، ادبي جرګه، ملي پانګه، لاندينى پوړ، ننۍ ورځ، دولتي موسسه، خاورين كنډولى، وريښمين كالى، او بلن ماسته، خيرن كالي، زړ ور خلك، ګټه وركار، شته من سړي، غيرتمن پښتون، كركجن سړي، كبرجن سړي، تورځن سړي.
هـ: نسبتي عددي صفت + اسم.
شليز نوټ، سلګون نوټ، لسيز نوټ، پنځوس ګون نوټ.
و: مجرد (معنا) نوم + نوم = ستوصيفى تركيب:
توريالى سړى، توريالي جنګيالي خلك، فرهنګيالى خوشحال.
ز: فعلي صفت (فاعلى) + نوم = توصيفى تركيب:
راغلى سړى، تللي وختونه، سوځونكى بم، تلونكې دوره، تلونى هلك، وټندوى هلك، ګرځندوى موټر، خوځندوى (ځوځند) ماشوم.
ح: فعلي صفت (مفعولى) + نوم.
رټلى هلك، وهلى هلك، ځپلى هلك، رټل شوى هلك، وهل شوى ماشوم، ځورول شوي خلك.
ط: اشاري ضمير + اسم(1):
1- دا دغه هغه ښار.
دا دغه هغه جونكړه.
دا دغه هغه وګړي
دا دغه هغه ورځ
2- استقهامي ضمير + نوم: كوم خلك، څه شيان، څو سړي، څومره كسان، څو تنه، څووم سړى.
په پورته مثالونو كې مووليدل چې صفت او موصوف د بسيطې او ساده كلمې څخه دي ولې پرته له دې څخه په پښتو ژبه كې ډېر داسې مثالونه وينو چې د تركيب يوه برخه يې مركب او بله يې ساده او يا برعكس وي او يا دواړه برخې يې مركبې وي.
لكه: ډيرې خوږې مڼې، خورا ډېرې لنډې ورځې.
1- ډېر درانه او سپيڅلي خويونه.
مړ ژواندى سړى، روغ جوړ خلك، وچ كلك لرګى، سره سپينه څېره، خواره واره كالي، وږى تږى مسافر.
لنډ لنډ كميسونه، اوږده اوږده كالي، اته اته برخې.
2- شنه باغونه او چمنونه، شنې ونې او څانګې.
3- هغه يوه ښكلې نجلۍ، دغه يوښه پوخ مضمون.
علمي خپره شوې مقاله، دغه يوه خپره شوي علمي مقاله.
روښانه ليدله شوې مياشت، رټل شوي مظلوم خلك.
يو ډېر ښه اسان كار، دغه راغلې پښتنه مېلمنه پېغله.
عددي تركيبونه: چې د عدد (شمېر) او نوم (معدود) څخه رغيدلي وي. په دې تركيبونو كې بيا هم نوم د تركيب مركزي (زړى) وي. په پښتو ژبه كې عدد هم تر خپل معدود د مخه راځي او د عدد، جنس په لحاظ د معدود تابع وي(1).
په لاندې توګه عددي تركيبونه دي:
1- عدد + نوم : دوه كتابونه، دوې څانګې، يو خبر، يوه ماڼۍ، درې كتابونه، درې كتابچى.
2- عدد + ضمير : يو هغه، يوزه، دوه دوي، دوه مونږ، دوه تاسې، دوه هغوي، يوته، يوزه، يو څوك، يو چا.
3- ضمير + عدد: هغه دوه، دغه يو، دغه لس. كوم يو، كومه يوه هريو، هره ګړۍ، هر ساعت.
4- ترتيبي عدد + اسم: پنځم سړى، لسم ټولګى، شلمه پېرۍ، پنځمه برخه.
5- داسمونو او عددونو ترمنځ كله كله قيدي (تميزي) كلمې هم راوړل كيږي: دوه تنه سړي، ديرش كسه ميلمانه، څلور سره غويان، دوه دانې قلمونه، څلور ټوكه كتابونه، يو تخته كاغذ، دوه تانه رخت، يوه ټوټه ځمكه، يوه پايه المارۍ، څلور جوړې بوټان.
6- د مطلقو عددونو تركيب د (پر) پريدلوك (سرينه) سره:
دوه پرپنځه، درې پرلس، يوه پر څلور، يو پر څلور.
7- مطلق عدد + رتبي عدد + نوم : دوه پنځمه برخه (2/5) دوه شلمه برخه (2/20 (2).
8- په مركبه توګه: عدد + توصيفى تركيب (غونډ):
يوه ښكلې مرغى دوې هوښيارې نجونې، درې غټې غټې چرګې، لس تنه پاخه پاخه مشران، يوه ډيره لويه درنه جرګه.
قيدي تركيبونه:
د نوميزو تركيبونو په ډله كې قيدونه هم ستره برخه لري، چې ددغو تركيبونو اصلي او اساسي توكي قيدونه دي او د جلا او بېلا بېلو معناګانو په غرض ځيني نور مورفيمونه (تاكيد، عدد، نوم، سرينه او پسينه) ورسره يو ځاى كيږي او ټول تركيب د قيد په توګه په جمله كې استعماليږي. د پښتو ژبې قيدي تركيبونه (
Adverbial) په لاندې توګه لنډ لنډ راوړل كيږي.
الف: قيد + قيد = قيدي غونډ (تركيب)
لره بره، وړاندې وروستــه، هلته دلته، اخــــوا ديخـــوا. كښته پورته، لاندې باندې، اپلو دې پلو په تكراري توګْه: اوس اوس، كله كله، ژر ژر. ورو ورو، چابك چابك، ګړندى ګړندى.
ب: نوم + نوم = قيدي غونډ.
اغزي اغزي، غرونه غرونه، كلي كلي، سيندونه سيندونه، پنډ پنډ، ځولۍ ځولۍ، ډلې ډلې.
ج: صفت + صفت = قيدي غونډ:
پټ پټ، پوست پوست، لوى لوى، تود تود، خوار خوار، شور شور، غټ غټ، غلى غلى، ګڼ ګڼ، وران وران، مات مات، ټوك ټوك.
د: عدد + عدد = قيدي غونډ.
پنځه پنځه، شل شل، لس لس،
هـ : عدد + عدد + نوم = قيدي تركيب (غونډ).
يو دوه ورځې، دوه درې ساعته، درې څلور كتابه، پنځه شپږ كاله.
عدد + اسم = قيدي تركيب (غونډ).
دوه ورځې، درې مياشتې، يوه ورځ، يو ځلي.
و: صفت + قيد = تركيب (غونډ).
ډېر نژدې، ډېر لرې = ښه كښته، ډېر ژر. ډېر لږ، لږ ورو، سپين سبا، توره شپه
ز: ضمير + ضمير = قيدى تركيب.
څوك څوك، چا چا، څه څه، كوم كوم.
ح: صفت + صفت:
ډير هوښيار، ښه غښتلى، توره خړه.
ط: ټاكلى ضمير + نوم:
هر ځاى، هر چېرته (مكاني قيد)
هر وخت، هر كله (دزمانې قيد)
ي: سرينه + نوم = مكاني قيدي تركيب.
هم هلته، هم دلته.
ك: نوم + په + نوم = مكاني، زماني
ځاى په ځاى، كور په كور، كوڅه په كوڅه، كلي په كلي، وخت په وخت، كال په كال، مياشت په مياشت، ټك په ټك، ګړۍ په ګړۍ.
ل: صفت + په + صفت = حالتې قيدي تركيب: پټ په پټه
(عدد + په + عدد): يو په يو. دوه په دوه.
م: نوم + تر + نوم = زماني قيدي تركيب:
كال تر كاله، ساعت تر ساعته، ورځ تر ورځې
ن: قيد + تر + قيد:
ژر تر ژره، تل ترتله.
ق: صفت + تر + صفت : لږ تر لږه، ډېر تر ډيره.
ر: قيد + تر + نا خپلواك ضمير.
وروسته تردې يا تردې وروسته، پخوا تر دې، مخكې تردې.
ش: (سرينه) سر بل په + صفت + نوم (قيد):
په ښه توګه، په ډېره بيړه
ت: (سرينه) سر بل په + نوم: په خندا، په ژړا، په مړانه، په تلوار، په منډه
ض: سربل په + نوم + نوم = قيدي تركيب: په منډه منډه، په د انګو دانګو، په خندا خندا، په ژړا ژړا، په نارو نارو، په چيغو چيغو، په كړيكو كړيكو.
تاكيدي تركيبونه:
په پښتو ژبه كې تاكيدي تركيبونه له دووهم اهنګه او هم معنا كلمو څخه جوړ شوي وي.
تاكيدي تركيبونه په دوه ډوله دي:
الف: چې يو لفظ (كلمه) په تركيب كې كټ مټ تكرار شوي وي. لكه پورتني ځيني مثالونه:
ب: چې يو لفظ په كې په لږ تغير سره تكرار شوي وي لكه: ټك ټوك، ډزډوز، ټيل ټال.
ج: چې په دوهمې كلمې كې داول توري په ځاي (م) يا (پ) يا (ب) يا (و) راوړل شوي وي لكه:
لرګي مرګي، ډوډوۍ موډۍ، اوبه موبه، غنم منم، زوړ پوړ، خړپړ، ژېړپيړ، كلك پلك، هك پك، سوړ پوړ، څيرې ويرې، كوږ وږ، خورور، ګډوډ، تور بور. د زياتو معلوماتو د پاره وګورئ(1)(2)(3).

اداتي (ارتباطي) تركيبونه (غونډونه)
اداتي تركيبونه ځكه ورته وايو چې له ادواتو او اسمي مركز څخه جوړ شوي وي. ددې تركبيونو اسمي مركز ضمير يا اسم، صفت او يا كوم بل هر ډول اسمي تركيب وې. په دې تركيبونو كې ادات هم له اسم(4) څخه وروسته او هم د مخه او هم داسمي مركز په دواړو خواو وكې استعماليداى شي.
هغه ادات يا توري چې په يوې جملې يا يو تركيب كې د كلمې يا له يوه نوم څخه د مخه يا وروسته راغلى وي د هغه ټاكلى حالت او دريځ څرګندوي.
دغه ادات چې د كلمو (نومونو) نه د مخه راشي سرينه او هغه چې وروسته راغلى وي پسينه ورته ويل كيږي.
د پښتو ژبې په زياتو ګرامرونو كې دغه ادات د جاره، جري توري(5)(6) كلمات غير متغير)(7) (د مفعول توري)(8)ادات يا توري(9)(10)(11) مغيره تورو په نامه راغلي دي.
په هر صورت څرګنده ده، چې دغه ادات (پيشينې، پسينې) په ځانګړي توګه كومه خاصه لغوي معنا نه لري ولې چې په جمله يا تركيب كې د ناخپلواكو يا مرستيالو توكونو په توګه راځي چې معنايې د هماغو نومونو، فعلونو، قيدونو سره په استعمال كې څرګنديداې شي.
په اداتي تركيبونو كې هره سرينه د خاص او ټاكلي معنا د څرګندولو له كبله خاصه او ځانګړې پسينه قبلوي ليكن په پښتو ژبه كې كه سرينه له پسينو سره جوړه په تركيبونو كې برخه اخلي نوپه زياتو مواردو كې يوازې سرينه او يا يوازې پسينه هم د مطلب ټكى بيانولى شي.
لكه: د (پرميز باندې پرځاي كه ووايو ميز باندې
1- د (تركوره پورې پر ځاي كه ووايو (كوره پورې)
2- د (پر كتاب بّاندې پر ځاي كه ووايو، پر كتاب.
3- مګر په دې لاندې مثالو كې ګورو چې يوازې سرينه راوړل كيږي، خو پسينه يې عامه نه بريښي لكه: په پښو لاړم.
په توره يې وواهه، په چاړه يې پرې كړ، په دعا ښه شو، په ژړاله كوره ووت.
4- مګر كه ځينو مثالونو ته ځير شو نو بيا ګورو چې هلته دواړه توكونه (سرينه، پسينه) لازمي دي.
لكه: په كوركې، په منګي كې، په پوهه كې(1).
5- په ارتباطى حالت كې داسې هم ليدل كيږي، چې پسينه پرته له سرينې په ځانګړي توګه راځي.
كورته، هغه ته، غرمې ته، سباته، خواته، زړه ته

اوس غواړو د پښتو ژبې د بېلا بېلو سرينو او پسينو مثالونه د تركيبونو په توګه راوړو:
سرينه يې او پسينه يې تركيبونه (غونډونه، عبارتونه):
لومړي: د (په) سره دغه لاندې پسينې راځي:
الف: د (په) سرينه او (كې) پسينه.
سرينه + اسميه + پسينه.
1- په كوركې، په المارۍ كې، په افغانستان كې، په هيواد كې.
2- په مياشت كې، په دوبي كې، په شپه كې، په كال كې، په ورځ كې.
دلته ګورو چې (په، كې) د مربوطه نوم ظرفي حالت ښي (مكاني، زماني) حالت څرګندوي.
سربېره په ظرفيت د شموليت معنا هم لري لكه:
زه په كې نه يم: يازه په دې خبره كې نه يم. په دې برخه كې پوهاند رښتين داسې نظر څرګند كړى دى.
د ظرفيت ادات (په،كې) كه د ظرف مكان او ظرف زمان سره استعمال شي حقيقي ظرفيت افاده كوي او كه د نورو اسمونو سره راوړل شي غير حقيقي ظرفيت ښكاره كوي لكه:
1- سليم په كوټې كې دى. 2- په اوړي كې ګرمې ده.
3- په سليم كې دروغ نشته. 4- حميد په كاركى مړنى دى.
5- په منډه كې تېزدى. 6- په پوهه كې زيات دى.
7- په لوستلو كې مړنى دى(1).
ب: د (په) سرينه او (پورې) پسينه ورپورې پيوستون ښي.
سرينه + اسميه + پسينه: په ځان پورې، په زړه پورې، په خوا پورې
سرينه + ضمير + پسينه:
په تاپورې، په چاپورې، په هغه پورې، په مونږ پورې.
دلته ګورو چې الحاقيه (پيوستون) حالت څرګندوي.
ج: د (په) سرينه او (سره) پسينه.
(1) دغه تركيب داله توب يادالې حالت ښيي.
په + اسميه + سره
په زور سره، په خوښۍ سره، په چړې سره
(2) (په) سرينه او باندې پسينه.
دغه هم دالې حالت څرګندوي. لكه: په چاړه باندې، په تبر باندې او د (باندې) پسينه د (په) سرينې سره د پښتو ژبې په شرقي لهجو كې راځي ولې كه عامې او اصلي محاورې ته ځير شو دلته د ډيرو مثالونو څخه جوتيږي چې د (په) سرينه غېرله پسينو (سره، باندې) څخه دالې حالت څرګندوي لكه:
په خوښه، په (په بياتي) په توري، په قلم، په پښو، په دستمال، په چاكو، په ټوپك، په لرګي.
اوس به دغه مثالونه په جملو كې وګورو:
په خوښه لاړشه. په بياتي يې پرې كړه. په توره يې وواهه،
په پښو ولاړم، په قلم يې وليكه، په دستمال يې وچ كړه.
په چاكويې پرې كړه، په تور ټوپك ويشتلى راشې، په لركي يې سرمات كړ.
(3) د (په) سرينه د نوم سره د قيد معنا وركوي:
په منډه، په ژړا، په نڅا، په بيړه، په تلوار، په زوره.
د (په) او (پسې):
نوموړې (سرينه او پسينه) د پرله پسې والي معنا څرګندوي:
(په) + اسيمه (ضمير) + پسې:
په ملالۍ پسې، په او بوپسې، په دوبي پسې، په ګرمۍ پسې، په غم پسې، په شوي كارپسې. په ما پسې، په هغه پسې، په ده پسې، په تاپسي(1).
دويم: د (پر= په) پيشنه او (باندې) پسينه، استعلايي ادات دي چې معمولا د پورته معنا لري.
د (پر = په) سرينې په ډېرو ځايونو كې د يوه مفهوم دپاره راځي، كه څه هم په ځْينو لهجو (غربى) كې د (پر اوپه) د استعمال موارد بيل دي، ولې د پښتو ژبي په نورو اكثرو لهجو كې (پر=په) د استعلايى اداتو په توګه استعماليږي البته د قرينې او د جملې د محتوا څخه معنا لاس ته راتلاى شي.
د (پر، په) سرينه د باندې پسينې سره په لاندې توګه تركيب جوړ وي.
لكه پر دښمن باندې، پر سرحد باندې، پر لارې باندې تك راتګ، پر كتاب باندې، پر ځمكه باندې، پر زړه باندې.
ولى په دغو مثالونو كې ګورو چې د (باندې) پسينه زياتره غورځيږي او د (پر=په)سرينه پرته له پسينې (باندې) څخه هم په دغه مفهوم سره راوړل كيږي. لكه: (سرينه + اسميه) پر دښمن يې يرغل وكړ. پر اوږو باردى، پر كتاب پروت دى، په پرميز پروت دى، اپرديوال ځوړند دى، پر زړه يې تياره ده، په زړه يو څه پر خوله بله.
كله داسې هم وي چې اسميه + پسينه راځي په دې معنا چې د (پر) سرينه حذفيږي (غورځي) يوازې (باندې) پسينه ورسره راځي لكه: ميز باندې، بام باندې، كوټې باندې، المارۍ بّاندې، زړه باندې، سرباندې، ده بّاندې.
درېيم: د (تر) سرينه او (لاندې) پسينه:
(تر- لاندې) استيلايي حالت ښيي يعنى د لاندې معنا وركوي چې دغه حالت كې د لاندې پسينه هيڅكله نه غورځيږي مګر د (تر) سرينه كه رانه وړ له شي خو خپله معنا له لاسه نه وركوي. اصلى صورت يې داسې دى:
الف: پېشينه + اسميه + پسينه.
تركوټې لاندې، ترميز لاندې، تر اوبو لاندې، چې لاس لاندې، كوټې لاندې، ميز لاندې، اوبو لاندې هم راځي.
ب: (تر، پورې، ان) چې دغه ادات اتصالي حالت ښيي.
همدارنګه نوموړي سرينې او پسينې ته د انتها يا (تم ځاي) ادات هم وايي چې د يو فعل د اظهار ختم انتها او انجام ښيي.
تركيب يې داسې دى: تر + اسيمه + پورې:
تركابله پورې، تر كوره پورې، تر مازيګره پورې، تر غرمې پورې، تر اوسه پورې، ترماپورې.
په دغو مثالونو كې مكاني او زماني څرګندونه كيږي.
كله هم (تر) او (پورې) په جلا توګه هم راوړل كيږي خو په معنا كې كومه نيمګړتيا نه راځي. كوره پورې، كابله پورې، غرمې پورې، ماښامه پورې، يا تر بازاره، تر كوره، تر كابله، تر غرمې، ترماښامه او داسې نور

ج: (تر) د وروسته يا راوروسته (د مخه) قيد سره:
تر + اسميه + وروسته
تر غرمې وروسته، تردې وروسته، ترما وروسته، تر مارا وروسته،
د : (تر) د (ځيني، نه) سره:
دغه ادات د مقايسې مطلب څرګندوي: ترتاځيني، ترتانه، او يا خوپرته له پسينې راځي لكه: ترتا، داكور تر هغه ښه دى، دى تر هغه مشر دى.
دلته (تر) د (له) معنى هم وركوي(1) (2).
هـ: تر يوازې د سرينې په توګه هم راځي: تر ټولو مشر، ترما ښامه، ترګريوانه، ترستوني.
څلورم: د (له) سرينه (پېشينه) د لاندنيو پسينو سره راتلاى شي:
الف: (له) د (څخه، نه، ځني) سره ادات ابتدادي چې پيل ځاي يامنشايي حالت څرګندوي يعنى د يوه كار پيل او ابتداښيي.
1- له + اسميه + څخه 2- له + اسميه + نه 3- له + اسميه + ځيني.
1- له كور څخه، 2- له كورنه، 3- له كورځني.
له بّازار څخه، له افغانستان نه، له بازار ځني
له افغانستان څخه له، ننګرهارنه.
د (له) سرينه كله هم يوازې پرته له ْ(څخه، نه) پسينو څخه استعماليږي.
لكه: له كوره، له ښاره ووځه له نرخه مه وځه.
او يا بازار څخه، كور څخه، ميلې نه، لوبغالي نه. دلته بايد ووايو چې (نه، څخه) پسينو سره د (را- در، ور) ضميرونه راځي. لكه سليم رانه. خپه ولاړ. ټولې پيسې ورنه بې ځايه ولاړې(1).
الف: (له، څخه، نه) نسبي يا مقايسي (پرتليز) مطلب هم وركوي.
له تا څخه، له تانه مشريم، له تا ځني وړاندې يم.
ب: (له) او (څخه، نه) سببي علتي حالت ښيي.
له ګرځيدو څخه ستړى شوم، له ګرځيدو نه ستړى شوم.

يادونه: پورتني مثالونه (1-2) د پيشينو او پسينو په مرسته بشپړ تركيبونه دي. خو (3) پرته له پسينو څخه او (4) بې له پيشينو ذكر شوي دي.
ج: (له) د (سره) قيد سره راځي:
(سره) د معيت او ملګرتيا ادات ګڼل كيږي، چې د (له) او (د) سره يو ځاي استعماليږي.
پيشينه + اسميه + پسينه:
له ځلمي سره له خلكو سره له دوي سره له هغوى سره
له هر چا سره له ټولو سره له هيواد والو سره.
په دغه تركيب كې پېشينه حذفيداى شي لكه: خلكو سره ملګرتيا كوي. ملالۍ دوي سره روانه ده. ولې (سره) پسينه معمولا راوړل كيږي. كه رانه وړل شي نو بيا دغه مطلب ورځنې په لاس نه راځي. د (سره) تورى كه لازم الاضافه وي د ضميرونو او اسمونو سره اضافي حالت لري لكه دده قلم زما سره دى(1).
د: د (راهيسې، راسې) ادات دي چې اصلا د (له) سره يو ځاى استعماليږي چې زماني (مهالي) قيد جوړوي. دغه ادات د وخت پيل او د يو فعل شروع څرګندوي لكه:
له پروسږكال راهيسې په تمه يم، له ډيرو كالورا هيسې نه دي راغلي.
له پرونه راهيسې مانه دى ليدلي، دى له بيګا راسې وږى دى.
او كله (راهيسې) يوازې هم راځي لكه: دى مې بيګا راسې (راهيسې) نه دى ليدلى).
هـ: د پرته پسينه ده چې د (له) سره راځي. د بېلوالي او استثنا معنا وركوي.
لكه: له مباحثو پرته، له كوربنو پرته، له تاپرته.
دغه تركيب كله په مقلوب شكل هم راتلاى شي: پرته له كور بنو، پرته له تا د (له تاغير او غير له تا) هم دغه مطلب لري.
پنځم: د (ته) پسينه ده، چې معمولا پيشنه نه غواړي، كه څه هم د پښتو ژبې په غربى (كندهارۍ) لهجه كې د (و) پيشينه استعماليږي مګر د پښتو ژبې په نورو ټولو لهجو كې يوازې (ته) كارول كيږي. په ځينو لهجو كې، د (ته) په ځاي (له) يا (لره) هم راځي لكه:
هغه ته كتاب وركړه. هغه له كتاب وركړه.
خوازك (ته) مې كتاب وركړ. كورته ځم. څه ته راغلى).
همدارنګه پوهاند رښتين په خپل اثر(2) كې د (ته، له، لره) ادات د مفعوليت ادات په نامه ياد كړي دي.
لكه: سليم ته مې خپل قلم وباښه، ماته وګوره، دا قلم واخله او هغه له وركړه. يا دا قلم واخله او هغه لره يې يو سه (لره) په اشعار وكې زيات استعماليږي.
د (ته) ادات كه د مكاني او زماني نومونو په اخر كې راوړل شي د فعل انتها (پاي) ښيي.
لكه: زه غواړم چې نن جلال اباد ته ولاړ شم. دى ښوونځي ته تللى دى. پسرلي ته به راشي.
مني ته به يې بوځم. او كله (ته) د ظرفيت معنا وركوي لكه:
سليم د كټ سرته ناست دى او حميد يې پښوته(1).
دا هلك ډوډۍ ته ناست دى. غوږونه اوريدوله (ته) پېدا دي.
هر سړي پېدا دى خپل خپل كارلره كنه
سترګې چې پېدا دي خو ديدار لره كنه
زلفې چې ولول شي خو خپل يار لره كنه

همدارنګه (ته، له) توري د (دپاره، له پاره) په ځاي هم راځي لكه:
زه دا ټولې خوارۍ تاله كوم = (تاله پاره كوم).
زه دا ټولې خوارۍ تاته كوم = (تا لپاره كوم). (تا دپاره كرم)
يادونه: كومه پيشينه چې د (ته) سره راځي هغه د (واو) وصليه په نامه ياديږي او د غير مستقيم مفعول څخه د مخه راځي او د مفعوليت معنا افاده كوي. خو زياتره د (ته) پسينې سره استعماليږي. لكه و ده ته ووايه چې راشي. وماته څه وايې.
مګر د پښتو ژبې په اشعارو كې د نوموړي مفهوم د پاره يوازې (و) پرته له پسينې هم استعماليږي.
هرګوره چې ګورم و عالم وته حيران يم
پسينه خوله يې وما راكړ وى مې موړ شوم

شپږم: (د) د اضافت تورى دى چې د نومونو، خپلواكو ضميرونو څخه وړاندې راځي لكه: دوږمې قلم، د زرګې سترګې، د ما نظر، د تافكر، چې (زما) او (ستا) په دود زيات استعماليږي.
(د) پيشينه پرېدلوګ دغو وروستيو معناګانو د پاره په كاريږي(2).
الف: د څيزيا يوشي تعلق او ملكيت دپاره: د كابل پوهنتون، د كابل ښار، د كبر جام.
ب: د تشبهه او مكاني اداتو سره د پيشيني په توګه:
1- د مارغوندې، د ګلانو په رنګ، د ملالۍ په څېر، د مثال په ډول.
2- د كور دننه، د كور د باندې.
اوم: همدرانګه (د) (له پاره) په تركيب كې د مقصد او كړنې د ټاكلو له پاره راځي: د پلار د پاره
د هغه له پاره. يا ستا لپاره.
دوهم: فعلى غونډونه (تركيبونه) :
د نوميزو تركيبونو په باب مو څه ناڅه يادونه وكړه اوس به د پښتو ژبې د فعلي تركيبونو په باب يو څه رڼاواچو.
څنګه چې د پښتو ژبې د فعلونو برخه ډېره پېچلې ده نوځكه پراخه څېړنه هم غواړي. دلته مونږ نه غواړو يوازې په دې هكله ژوره او هر اړخيزه څېړنه وكړو ځكه يوازې د پښتو ژبې د فعلونو په برخه كې پوره يو بشپړ علمي اثر ليكل كيداى شي.
د څېړنې له مخې داسې ښكاره شوې، چې داسمي نحوي تركيبونو او ډولونو په برخه كې ځينې ليكنې شته خو د فعلي تركيبونو په هلكه كوم جلا اثر نه وينو. البته فعلى تركيبونه د جملو د خبر په برخه كې ښودل شوي او اشاره ورته شوې ده. ولې په ژبښودنو (ګرامرونو) كې د صرف په باب كې د فعل صرفي قاعدې د ټولو زمانو له مخې په ساده او مركبډول راغلي دي. په بېلو بېلو ماخذونو كې دغه موضوع ليدلى شو.
او په همدي ترتيب د پوهاند رشتين د پښتو اشتقاقونه او تركيبونه چې دپښتو ژبې د لغت پوهنې مشهور او علمي اثر دى. په دې اثر كې يوه برخه يې د مركبو فعلونو تر عنوان لاندې راغلى او هم دارنګه د حاليه او ماضيه فعلونو د جوړولو د تركيب صورتونه په پوره توګه څېړل شوي دي. وروسته تردې په كال 1340 د پنزل پښتوګرامر كې د فعلي تركيبونو په باب نوموړي داسې ليكلي دي:
د پښتو فعل له ادواتو سره تركيبږي او هغه ادوات دادي:
د فعل د ډول څرګندونكي ادات: ضميري ادوات لكه: (مې، دې، يې، مو) او د نفى (نه) له دغه راز تركيبونو څخه دي.
الف: داسم + فعل څخه تركيبونه چې په عين حال كې پوره جملې دي، تشكيلېږي دا ډول ادات+ فعل، تركيبونه هغه وخت زيات استعماليږي چې 1نور اسمي صورتونه په عبارت كې موجود نه وي په دې راز مواردو كې ادات په يوه ټاكلي ترتيب سره استعماليږي. څرګندوونكي ادات يا د نورو هر ډول پسينو څخه او د مطلق فعل د تجزيه كيدونكو برخو څخه وروسته استعماليږي لكه:
وبه ګوري. را به وړم. ولاړ به شم. يو به سم.
ب: ضميري ادوات: په مركبو تركيبونو كې له (به) څخه سمدستي وروسته استعماليږي لكه: بوبه مې ځي، تاسې به مو امتحان ته پريږدئ؟ هوپرې به موږ دو، ومې ويل.
ج: منفى كوونكى (نه) ادات په تركيبونو كې تر ټولو ادواتو وروسته راځي او د منصرف فعل د مادې په سركې نښلي لكه: ونه رسيدم، بونه تى (بونه ته) رابه نه وړى. رابه نه شي. و مى نكړ.
وادې نه وريد، وبه يې نه تړم، پرې به مونه ږدي- د زياتو معلوماتو د پاره وګوري(1).
د: همدارنګه د اسم فعل د تركيبونو ډولونه هم په ګوته كوي او مثالونه يې راوړي چې دلته د كول او كيدل د فعلونو تركيب د (نوميزو) اسمى نومونو سره ښودلي او هم يې د (يم) (وم) كومكى فعلونو تركيب د اقتداري او تمنايي فعلونو صورتونه د متعدي مجهولو فعلونو تركيبونه د مثالونو سره راوړل شوي دي د زياتو معلوماتو دپاره وګوري(2).
په فعلى تركيبونو كې اصلي او اساسي توكى فعل وى چې دغه ډول تركيب معمولا په جملې كې د مسند (خبر) برخه جوړوي، دغه تركيبونه په ځانګړي توګه د ګرامري مانا له مخې مانا هم څرګندوي او په ځانګړي توګه يوه جمله هم ګڼله كيداى شي. پښتو ژبه كې فعلى تركيبونه په لاندې صورتونو سره جوړيږي:
1- اسم + د فعل نوم (مصدر)
الف: بى واسطې: كتاب لوستل، ارام لټول، ليك ليكل.
ب: ارتباطي صورت كې: (په لاره كې دريدل)، (كورته تلل)، (پرميز باندې ايښودل)، (د ملګرو سره ليدنه كول)، (د هنر په باب خبرې كول).
2- مصدر + فعل = تركيب: غوښتل كوم، ليدل كوي، كتل كوو، رټل كوي، جوړول يا سازول كوم.
3- د قيد + فعلي تركيب: عادلانه چلند كول(1).
فعلي تركيبونه تل د جملې د خبر (مسند) په برخې كې راځي يعنى د جملې خبر وي نو ځكه ورته فعلي تركيب (غونډ) هم ويل كيږي. كه چېرې دغه فعلي تركيبونه په جمله كې د مسند اليه (مبتدا) سره رانه شي او په جلا توګه راوړل شي نو بيا هم يوه پوره او بشپړه معنا ترېنه ترلاسه كيږي او په ځانګړي توګه جمله هم ده(2).
ځكه په ځينو تركيبونو كې د فعل د ګرامري مشخصاتو له مخې د مبتداء يا فاعل دريځ څرګنديداي شي. د پښتو ژبې په جملو كې فعلي تركيبونه (غونډونه (
Phrases په لاندينيو شكلونو سره راځي.
1- نوم (اسمى ډله) + فعل = فعلى غونډ (تركيب)
2- (فعلى نوم) + فعل = فعلى غونډ (تركيب).
3- قيد + فعل = فعلى غونډ (تركيب).
1- الف: د نوم + فعل په تركيبونو كې بشپړ فعلونه (لازمي- متعدي) فعلي تركيبونه جوړوي لكه: نوم + بشپړ فعل: كتاب لولم. كور اخلم. نارى وهي. قيد + بشپړ فعل: پاس خيژوم. لاندې كښته كوم. وړاندې بوځم.
1- ب: د نومونو، صفتونو، قيدونو، اعدادو فعلى صفاتو سره د (يم)،(وم)(3) كومكى فعلونو تركيب:
1- نوم + كومكى فعل:
انسان يم، انسان يې، انسان ياست، سړي دي.
ښځه ده. خلك يو. خبر ياست. هلك دى. خلك وو.
2- صفت + كومكى فعل: جوړيم (وم)، ناروغه دى (و). ووړ دى (و) وړه ده (وه)، سپين دى (و)، سپينه ده (وه)، سپينې دي (وې).
3- قيد + كومكى فعل: لرې يم (وم)، نژدې يم (وم)، پورته دى (و) جګه ده (وه).
4- عدد + كومكى فعل: يو دى (و)، يوه ده (وه)، دوه دي (وو)، دوې دي (وې)، څلور دي (وو)، څلور دي (وې).
لومړي دى (و)، شلم دى (و)، لومړۍ ده، شلمه (وه).
5- ديم، وم كومكى فعلونه د فعلي صفتونو سره په دغه لاندې توګه فعلي غونډ ونه (تركيبونه) جوړ وي:
الف: راغلى، تللى، ګرځيدلى، پاڅيدلى، جوړ شوى، جوړ كړى (يم) (وم).
د مونث په صورت كې: راغلې، تللې، ګرځيدلې، پاڅيدلې، جوړه شوې، جوړه كړې (يم، يمه) (وم، ومه) راځي.
او د جمع په صورت كې: راغلي، تللي، ګرځيدلي، پاڅيدلي (يو) (وو).
ب: مفرد، راغلى، تللى، ګرځيدلي، پاڅيدلې (يې، وې).
جمع، راغلى، تللى، ګرځيدلي، پاڅيدلي (ياست، يئ، وئ)
ج: مفرد مذكر، تللى، راغلي، ګرځيدلى، پاڅيدلي (دى- و).
مفرد مونث- تللې، راغلې، راګرځيدلې، پاڅيدلې (ده) (وه).
د: د دريم شخص د جمع صورتونه:
مذكر: راغلي ګرځيدلي، پاڅيدلي (دي) (وو).
مونث: راغلي. ګرځيدلي، پاڅيدلي (دي) (وې).
د متعدي فعلونو سره د كومكي فعلونو تركيب: (وهلى دى (و) (رټل شوى دى (و).
په مجهول صورت كې: فعلي مجهول صفت + (يم) (وم) :
وهل شوى يم (وم)، وهلې شوې يم (وم).
د كول- كيدل فعلونو سره:
الف
اسم (نوم) + كول
متعدى فعل اوسنى زمانه: (پخلا كوم). (اشنا كوم)، (او به كوم)، (رڼا كوي)، (تياره كوي)، كاركوي).
ب: مصدر (فعلى نوم) + كول: ليدل كوي، خوړل كوي، سازول كوي.
ج: فعلى نوم (حاصل مصدر) + فعل: ليدنه، كتنه كوي، (روزنه كوي)، (ښوونه كوم)، (ځورونه كوي).
د: قيد + كول: (نژدې كوم)، (وړاندې كوم)، (لرې كوم)، (پورته كوم)، (نژدې كاوه)
(وړاندې كاوه)، (پورته كاوه).
2- قيد + فعلى نوم + كول (فعل): (له ورايه ليدل كوي)، (په سترګو خوړل كوي).
هـ: عدد + كول: (يو كول)، (دوه كول)، (يو كوي)، (دوه كوي).
ترتيبي اعداد هم راځي: (لومړى كوي)، دريم كوو).
د كيدل كومكي فعل سره تركيب:
لازمي فعل:
نوم + كيدل: (اشنا كيږي)، (رڼا كيږي)، (اشنا كيدم)، (رڼا كيدله).
صفت + كيدل: (ليونى كيږي)، (زړ وركيږي)، (جوړ كيږي = جوړيږي).
قيد + كيدل: (نژدې كيږي = كيده)، (تر شاكيږم = (كيدم).
عدد + كيدل: (يو كيږم)، يو كيږو)، (يو كيدو)، (دوه كيږي).
مصدر + كيدل: (كيندل كيږي)، ساتل كيږي)، (كيندل كيده)، ساتل كيده).
(فعلي نوم) حاصل مصدر + كيدل: (ښوونه كيږي)، (روزنه كيږي)، (پالنه كيږي)،(ټوليد نه كيږي).
دكړل او شول كومكي فعلونه: چې معمولا د كيدل او كول استمراري (نابشپړ صورت) فعلونو پر ځاى راځي او د (كړل او شول) صورتونه د فعل بشپړ (مطلق) صورتونه جوړ وي(1).
نوم + كړل: (رڼا كړم)، (اوبه كړم)، (ويښ كړم).
صفت + كړل: جوړ كړم، (جوړ كړو)، (سپين كړه)، (پاك كړم)،(وران كړه)، (ويجاړ كړه)، (ودان كړه)، پخه كړه، لوند كړه.
قيد + كړل: نژدې كړه، لرې كړه، پاتې كړه، پورته كړه، كښته كړ.
عدد + كړل: يوكړه، دوه كړه، يو كړم، دوه كړم.
مصدر + كړل: ليدل وكړه، پاڅول وكړه، جوړول وكړه.
حاصل مصدر + كړل: ليدنه وكړه، پاكونه وكړه، ساتنه وكړه.
د شول كومكي فعل سره تركيب:
نوم + شول: اشنا شوم، جلا شوو، شاګرد شو، عسكر شو.
صفت + شول: جوړ شو، وران شو، روغ شو، زيات شو.
قيد + شول: پورته شو، كښته شو، وړاندې شو، نژدې شو.
عدد+ شول: يو شو، سره يو شول، سره يوشئ، دويم شو، دريم شو.
مصدر + شول: په دغه صورت كې د (و) مختاړى هم ورزياتيږي.
ليدل وشول، ليدل كتل وشو. او يا په دې توګه وپالل شو، وروزل شو(1).
حاصل مصدر (فعلى نوم) + شول: ليدنه وشوه، پاكونه وشوه، لوبونه وشوه.
په عمومي توګه د پښتو ژبې زيات شمير فعلونه د يو (اسمي، نوميز) او كومكي فعل څخه مركب وي، په دې توګه د تېرې زمانې او اوسنۍ زمانې د فعلونو بېلا بېلو صورتونو (استمراري، مطلق، امكاني، توانايي، تمنايي، ګوماني، احتمالي، ټينګاري) او نور د فعلي تركيبونو (غونډونو) پوره بشپړ مثالونه دي چې د تېرې زمانې او اوسنۍ زمانې د ريښو څخه د كومكې فعلونو، ضميري ورو ستاړو (فعلي خاتمو) او فعلونو په مرسته جوړيږي چې دغه بيا په جملو كې د فعلي غونډ يا تركيب په نوم ياديږي.
څنګه چې په دې برخه كې د پښتو ژبې ټول فعلي جوړښتونه (ساده، مركب)، (فعلي، اسمي) شاملېږي او د پښتو ژبې د فعلونو مارفولوژيكي (صرفي) برخې په باب پوره ډېرې ليكنې شوي دي په دې برخه كې د پښتو ژبې ګرامرونه او په خاصه توګه د لوي استاد پوهاند رشتين پښتو ګرامر لومړي او دويم ټوك كې پوره څېړنه او كافي معلومات شته.

 

 

اصطلاحات (فرازيالوژيكي واحدونه)

اصطلاحي واحدونه هغه تعبيرونه دي چې هر ملت او اولس يې د خپل ژوندانه په چاپيريال كې د خپلو عنعنو، اخلاقو، روحياتو په چوكاټ او چاپيريال كې په خپله ژبه كې رامنځ ته كوي. دغه واحدونه نه يوازې په خبرواترو كې استعماليږي بلكې په ليكلي اثرونو كې هم ستره برخه لري اصطلاحات كه له يوې خوانه د ژبې دلغوي پانګې بشپړونكې برخه ده نو له بله پلوه يو ادبي خونداو رنګ هم لري.
اصطلاحات (
Idiom) كوم خاص سبك پورې تړلي نه وي، بلكې د څو سبكونو ترمنځه شريك واحدونه ګڼل كيږي.
په ژبه كې دغه ډول تركيبونه ځانته جلا او بېل بېل خصوصيات لري، په دې معنا چې نحوي تركيبونه (
Phrases) او ژبني اصطلاحات (فرازيالوجيكي واحدونه) يو تر بله بْه توپير لري. د نحوي تركيبونو (غونډونو) په باب مو د مخه څه ناڅه اشاره كړې ده. اوس به وګورو چې دغه ژبنى اصطلاحات (Idiom) برسېره پردې چې په ژبه كې د معنوي (سيمانتيكي) موضوع له پلوه تربحث او غور لاندې نيول كيږي نو په نحوي لحاظ د جوړښت له مخه څه ډول تركيبونه دي او په ژبه كې څه ارزښت لري؟ (اصطلاحات) دغه ډول ژبني تركيبونه د ژبې خاص عنصر او ژبني خاص ډول څرګندونو ته ويل كيږي(1) چې د زمانې په اوږدو كې د خلكو له خوامنځ ته راغلي او په ژبه كې ثابت لغوي تركيبونه (غونډونه) دي، ددغو تركيبونو اجزاوې دومره ثابتې اوټينګې اړيكې سره لري چې بېلول يې ګران كار دى.
اصطلاحات سمدلاسه د خبرو كولو په وخت كې نوي نه جوړيږي چې د كوم ټاكلي مطلب د ښكاره كولو د پاره ورځني كارواخيستل شي، بلكې په جوړ شوي ډول د ژبې د ويونكو په حاُفظه كې ساتل كيږي او هر كله د ضرورت په وخت كې د تيار جوړ شوي لغوي تركيب (غونډ) په ډول د مطلب د روښانولو د پاره ورځني كار اخيستل كيږي(2).
دغه اصطلاحات ثابت او ټاكلي دي پرته له تصرف كولو څخه د ضرورت په وخت كې د جوړ (تيار) شوي غونډ (تركيب) په توګه كارول كيږي)(3) چې مجازي او كنايي معنا څرګندوي. پخپله دغه ډول (غونډ) نيغه (مستقيمه) معنا نه وركوي لكه: لور په لوټه تېره كول. ددغه تركيب، معنا په مستقيمه توګه نه څرګنديږي مګر په دوهمه مجازي معنا سره د چل ول كولو يا فريب او غولولو او وخت تيرولو په معنا راځي.
بل مثال: اوښ په بده منډل، لوى لاس لرل. په همدې توګه ډېر مثالونه لرو، چې د پښتو ژبې لغوي پانګه زياته شتمنه او بدايه ده، چې راټول او راغونډول يې ډېر زياد او كار غواړي.
يادونه: ايډيوم د معنا او سيمانتيك له نظره د نحوي پوهې په چوكاټ كې نه څېړل كېږي، بلكې د ژبپوهنې يوه بېله څانګه ده چې دغه ډول اصطلاحات څېړي. (فرازيالوژۍ) (اصطلاح پوهنه) د ژبپوهنې د يوې څانګې په توګه او هم د ژبپوهنې د همدغې څانګې د څېړلو د موضوع په حيث پېژندل شوې. د څېړلو دغې موضوع ته فرازيالوګيزم هم ويل شوى دى چې په تېرو وختونو كې د ايډيوم په نامه ياده شوې ده (1)دغه څانګه د ژبې د لغتونو لغوي، معنوى تركيبونه څېړي(2).
فرازيالوژى د يونانى ژبې د
Phraes او Logos څخه منځته راغلي، نو (Phrasis) د څرګندونې معنا وركوي او Logos د پوهنې په معنا(3) همدارنګه په دغه باب ډيرو ژبپوهانو څرګندونې كړي دي:
الف: فرازيالوژي په ژبه كې د ژبې ثابتو تركيبونو مجموعې (غونډ) ته ويل كيږي(4).
ب: ثابت لغوي تركيبونه فرازيا لوكيږم (فرازيالوجى) ګڼل كيږي(5).
ج: لغوي ثابت تركيبونه چې په عنعنوي ډول تكرار شوي وي د فرازيالوګيزم په نوم ياديږي(6).
فرازيالوژيكي واحدونه چې د ايډ يوم د اصطلاح په ځاى راځي د معنا او جوړښت له مخه دغه لاندنۍ نښې لري.
1- ثابت داخلي تركيب چې په ګډه يوه عمومي معنا او مفهوم څرګنده وي. په اسمي او فعلي تركيبونو كې يې اهميت يو شان دى. فرازيالوژيكي فعلي تركيبونه كه څه هم د مركبو فعلونو په څېر ښكاري ولې د مركبو فعلونو څخه توپير لري ځكه په ثابتو فعلي تركيبونو كې ټول تركيب يوه ګډه عمومي معنا وركوي.
2- اصطلاحات د هغو توكونو څخه جوړيږي چې په دغه ثابت تركيب كې خپله لغوي معنا له لاسه وركوي. كه چېرې ددغه ثابت تركيب واحدونه (توكي) بېل بېل معنا شي نو خپله ټاكلې فرازيالوژيكي (اصطلاحي) معنا له لاسه وركوي.
د بېلګې په توګْه: د (لاروهل)، (ژبه كول)، (ژبه نيول)، (پښه نيول)، (غم خوړل) (زړه خوړل).
كه ددغو مثالونو هره برخه يعنى هر يو توكى يې په جلا جلا توګه معنا كړو نو بيا هغه خاصه ټاكلې معنا او مطلب نه وركوي. ځكه (لار وهل) كې د تګ معنا پرته ده په لغوى معنا سره لار اووهل كوم معنوي ارتباط سره نه لري. يا ژبه او كول سره جلا مفهومونه دي.
3- د تركيبوونكو عناصرو څخه عمومي معنا لاس ته راځي يعنى ټول تركيب د يوه واحد مفهوم په توګه معنا وركوي.
4- په فرازيالوژيكى واحدونو كې ځيني محاورې او متلونه هم راتلاى شي او همدارنګه د ليكوالو او پوهانو غوره ويناوې هم شاملې دي. لكه:
- پوره ورك دې كړه دوه كوره، د كبر كاسه نسكوره ده.
5- دغه ډول اصطلاحات (تركيبونه) ټكي په ټكي نه ترجمه كيږي.
6- هره ژبه خاص او جلا اصطلاحات لري.
7- فرازيالوژيكي واحد ونه د خپل معنوي خصوصيتونو له مخې د نورو ازادو تركيبونو څخه توپير لري.
8- په ژبه كې دغه تركيبونه ثابت وي. نوي نه جوړيږي خو داسې ځانګړتيا څرګندوي چې ټولنه يې په معنا باندې پوهيږي ځكه چې د ژبې د ويونكو له خوا منځ ته راغلي دي.
9- فرازيالوژيكي واحدونه د نورو ازادو لغتونو (تركيبونو) په څېر د ژبې په لغوي سيستم كې چې موجود دى لغوي معنا ئيزاو ګرامري خاصيت هم لري:
10- ثابت تركيبونه د مكملو جملو په څېر هم راځي لكه:
1- سترګې نه دي تيږې دي 2- ابى مړه شوه تبه يې وشليده.
د جوړښت له مخې كيداى شي دغه تركيبونه ثابت نه وي خو د معنا له مخې يونه تجزيه كيدونكى تركيب (مجموعه) ګڼله كيږي. يا په بله وينا سره يوه اصطلاح د كلمو داسې يوه مجموعه (تركيب) ده چې په نحوي چاپيريال كې بېلا بيل لفظي خپلواكي ساتلى شي. البته هر ډول ګرامري تغيير په كې راتلاى شي خو مشتركه ګډه معنا چې ددغه (غونډ) د اجزاو څخه لاس ته راځى نه تجزيه كيدونكې معنا به وي.
د مثال په توګه كه مونږ د پښتو يو څو فرازيالوژيكي واحدونه په غور سره وڅېړونو دا به جوته شي چې ځيني دغه ډول تركيبونه ثابت او مستقيمه معنا ورځنې نه راوځي بلكې په مجازي توګه معنا وركوي يعنى معنوي اړخ يې د ټول تركيب نه لاس ته راغلى وي او دې سره ګرامري بڼې هم ثابتې وي لكه:
1- د خوشحالۍ نه په جاموكي نه ځايدل 2- د بوسولاندې اوبه تېرول 3- سپين سترګي كول، جګ لوكول. 5- په چپ اړخ پاڅيدل 6- اور په اوبوكى بلېدل.
د نومونو مثالونه:
(د اسمان كټ)، (د اسمان پړك)، (نوك او اورى)، (د لستوڼي مار). د پورتنيو مثالونو څخه څرګنديږي چې په دغو تركيبونو كې لغوي او ګرامري تغييرنه پيښيږي. په دې معنا چې د يوې ټاكلې كلمې پرځاى بله كلمه نه شي راتلاى.
د مثال په توګه : لاس وينځل يوه اصطلاح ده، چې د انكار كولو او صرف نظر كولو په معنا ده او يا لاس ته راوستل هم بله اصطلاح ده كه ددغو پر ځاي داسې وويل شي (لاسونه مينځل) يا (لاسونوته راوستل) دلته ګورو چې فرازيالوژيكي معنا له لاسه وركوي او بيا ازاد لغوي تركيب جوړ وي. په پښتو ژبه كې داسې تركيبونه چې د يو جز په ځاي بله مترادفه كلمه راتلاى شي او ددغه اصطلاح په معنا كې تغييرنه پېښوي يعنى لومړۍ برخه ثابته او دوهمه برخه كې بدلون راځى لكه، زړه اچول او زړه غورځول، خواسړيدل خوايخيدل، زړه ښويدل، زړه غورځيدل. زړه لويدل، خواسړول، خوايخول، زړه تشول، زړه سړول يخول، همدارنګه سور شين كېدل يا سورشين اوښتل، تور سپين كيدل. تور سپين او ښتل او داسې نور.
همدارنګه داسې اصطلاحات هم په پښتو ژبه كې شته چې د تركيب دوهمه برخه يې ټاكلې او ثابته وي مګر لومړۍ برخه كې جلا مترادف الفاظ راغلى وي.
1- تندر پريوتل او ټكه پريوتل (2) قول كول، لفظ كول، ژبه كول، وعده كول په دغو مثالونو كې ګورو چې دغه لفظي تغير د اصطلاح په معنا باندې كومه اغيزه نه كوي او معنا ورسره نه اوړي، كه ووايو ساړه اسويلي كول يا سوړ اسويلى كول. په نوموړي اصطلاح كې په ګرامري لحاظ د جمع پرځاى مفرد راغلى دى مګر بيا هم په معنا كې كوم بدلون نه ليدل كيږي.
د پښتو ژبې په اصطلاح ګانو كې داسې تركيبونه هم شته دى، كه د تركيب د يوې برخې پرځاي يوه بله كلمه راوړله شي د ثابت تركيب په توګه به وي خو د معنا له مخې به توپيرو كړي لكه:
1- هغه تركيبونه چې لومړۍ برخه يې بدلون او دوهمه يې په خپل ځاى وي، د زړه توريدل، په اصطلاح كې د زړه په ځاى سترګي (سترګې توريدل) همدارنګه مخ (مخ توريدل) راشي نو بيا د تركيب په معنا كې بدلون راځي.
2- هغه تركيبونه چې دوهمه برخه يې بدلون ومني خو لومړۍ برخه كې هماغه ټاكلې كلمه وي دلته په معنوي لحاظ ډير توپير په كې راځي.
زړه كول، زړه ساتل، زړه وهل، زړه وړل، زړه ايستل، زړه لويدل، زړه ماتيدل، زړه تشول، زړه خوريدل، زړه چاودل، يا سر (خوړل، خوږول، ګرځول، غړول، ماتول).
لاس (لګول، اخيستل، رسيدل، پورې كول، نيول000).
په پښتو ژبه كې داسې اصطلاحګاني هم وينو برسېره پردې چې د هغو څخه مجازي او كنايي معنا لاس ته راځي نو لغوي معنا يا مستقيمه معنا هم وركوي. لكه: (تاراچول).
الف: په لومړي لغوي معنا كې ښكاري چې تار په ستن كې اچول دي.
ب: په دوهمه معنا كې د اشنايۍ، دوستۍ رابطې په معنا سره لكه د فلاني سره يې تاراچولى دى.
ټنۍ شلول 1- د كميس ټنۍ وشليده.
2- ټنۍ يې سره وشلولې
دلته مقصد او هدف په دوهمه معنا كې د شخړي او جګړې څخه دى.
د جوړښت له مخې اصطلاحات:
په پښتو ژبه كې اصطلاحګانې هم د نورو ازادو نحوي تركيبونو په څېړ دوه ډوله (اسمي، فعلي) بېلولى شو.
1- اسمي (نوميز): د نحوې له مخې دغه تركيبونه اسمي دي. چې د جوړښت له مخي د (
Phrase) (غونډ) تركيب سره توپيرنه لري مګر په فرازيالوژيكي لحاظ بيا دغه اصطلاحي غونډونه بېله مجازي معنا څرګندوي د مثال په توګه:
د بوډۍ ټال، د ګيدړواده، د شړومبو مچ، د اسمان كټ، د غاړې غور، د لستوټې مار، د عقله پلى، شين امى، نوك اوورۍ، ټيټ وپاس، د سترګو تور، شين زمرى.
2- فعلى: په پښتو ژبه كې فعلي فرازيالوكيزم په لاندې توګه پېژندل كيږي: د ټول تركيب (فرازيا لوګيزم) نه د فعل مفهوم څرګنديږي او په جمله كې په عمومي ډول د فعل (مسند) وظيفه او دنده ترسره كوي. فعلي اصطلاحات يا فرازيالوژيكي واحدونه هم هغه ثابت لغوي تركيبونه دي چې د دوو اساسي (اسمي (نوميز) او فعلي) برخو څخه جوړ شوي وي چې بشپړ تركيب د (فعل- مسند، خبر) مفهوم څرګند كړي. په جمله كې د مسند (خبر) په دود راځى. د كړنې يا جريان معنا وركوي او سربېره پردې د ګرامري قاعدو تابع وي.
په پښتو ژبه كې يوه اسمي اصطلاح هم د نورو ازادو تركيبونو په څېر د يوه فعل په مرسته فعلي اصطلاح جوړ وي لكه: د شړومبو مچ سره داسې تركيبونه جوړو:
1- د شړومبو مچ دى. 2- د شړ ومبو مچ كيدل.
د پښتو ژبې د فعلي فرازيالوژيكي واحدونو په جوړونه كې هغه عناصر چې فعلي فرازيالوكيزم جوړ وي او نوميز عناصر دي د لغوي كتارونو، لغوي ګرامري مختلف لغات او لغوي تركيبونه دي چې فعلي اصطلاح ګانى يې جوړې كړې دي. په پښتو ژبه كې دغه ډول مثالونه زښت زيات دي چې پر لغوي (تحت الفظى) معنا فرازيالوژيكي معنا يې زياته ده اوعموميت لري. لكه:
اصطلاح اصطلاحى فرازيالوژيكي معنا لغوي معنا
1- اورته اچول له منځه وړل، تباه كول اورته غورځول، سوځول
2- سر له تنى بيلول مړه كول جلال كول، بېلول
3- په ځمكه غورځول اهميت نه وركول پر ځمكه باندې د يو شي
اچول يا ګذارول.
همدرانګه خبره اړول، خبره سپينول، بار درنيدل، پوره كول او داسې نور مثالونه هم شته، چې دلته (پوره كول) د فعل يو مركب شكل دى، خو اصطلاح هم جوړ وي لكه، نيمګړتيا پوره كول.
د كول اوكېدل فعلونه د خپلې پراخې معنا له مخې ډير فعلي فرازيالوګيزمونه جوړ وي.
په پښتو ژبه كې داسمي تركيب سره فعل د (فعلي اصطلاحګانو په جوړولو كې ستره برخه لري.
په دې توګه مونږ ويلى شو، چې فرازيالوژيكي واحدونه د هماغو لغتونو په اساس جوړيږي چې په ژبه كې موجود وي. دوه يا زيات لغتونه سره يو ځاي كيږي او ټول تركيب په مجموعي ډول يوه خاصه او ټاكلې معنا لري او د نورو لغاتو په څېر د ژبې په لغوي سيستم كې شامل لغوي معنا معنايز ګرامري خاصيت هم لري.
په پاي كې ښايي يادونه وكړ وچې ټول فرازيالوژيكي واحدونه(1) برسېره د خپلو فرازيالوژيكي معناو په ساتلو د ژبې په نحوي ساختمانو (جملو، فقرو، كې نحوي وظيفه هم ترسره كوي.
په دي معنا چې (اسمي او فعلي) فرازيالوژيكي واحدونه په جملو كې د اجزاو په توګه د جملې اركان مسند اليه او مسند (مبتداء او خبر) جوړوي. همدارنګه برسېره پردې چې په جملو كې د غونډونو وظيفه لري په خپله هر تركيب په نحوي چاپيريال كې د بشپړې جملي په توګه هم راځي: اوبه په ډانګ بيلول، اوبه په ډانګ نه بليږي.
1- د لستوڼي مار، يو اسمي فرازيالوژيكي واحد دى. په جمله كې داسې راځي. (دښمن د لستوڼي مار دى).
2- په سترګو كې خاوري اچول، په سترګو كې يې خاورې واچولې. په سترګو كې خاورې اچولى.
3- سرتندي وهل (پښيماني كول) په معنا.
ځلمي سرتندى وهي. ځلمي له خپل ورور څخه سرتندى ټكوي. (سرټكول) د شكايت په معنا.
څنګه چې ليدل كيږي متلونه او (
Phroverbial, Saying) مقولې غوره ويناوې هم ثابت او ټاكلي تركيبونه دي خو معمولا دغه ډول مفاهيم د پوره جملو په توګه راځي لكه: هم يې كري هم يې يبي. اوښان نه ژاړي بارونه ژاړي، ترخه خوره ترخه مه وايه.

 

 

 

درېيم څپركى

د پښتو ژبې د جملې جوړښت

د جملې جوړښت او رغنده توكونه (اجزا):
د جملې د پېژندنې په باب مود مخه ليكنو كې زياتې خبرې كړي دي دلته مونږ غواړو چې د جملې د جوړښت اوساختماني توكونو په باب څه ووايو.
زمونږ مطلب د جملې هغه ساختمان دى چې يوه بشپړه جمله د كومو برخو او توكونو څخه رغيدلې ده او ددغو برخو او اجزاو د څومره والي له مخې د جملې تركيب، جوړښت، ډولونه څرګنديږي. په يوې جملي كې د كلمو، مورفيمونو اندازه او شمير سره توپير لري په دې معنا چې يوه جمله له دوويا زياتو كلمو څخه جوړه شوې ده.
د يوې جملې په جوړښت كې دغه لاندې توكونه برخه لري:
1- اصلى (خپلواك) توكونه: په دې برخه كې ټول ازاد او خپلواك مورفيمونه (نومونه دا شياو نومونه، صفتونه، ضميرونه، عددونه (شمير نومونه) فعلونه (بشپړ- مرستيال) يا ساده اشتقاقي، تركيبي، قيدونه (اصلي، غير اصلي) راځي، دلته ښايي ووايو چې دغه توكونه مختلفو سوالونو ته په ځانګړي توګه ځواب وركوي يعنى د موضوع څرنګوالى، څومره والى، فعاليت او داسې نور مفاهيم نوموي او ياورته اشاره كوي او يا خو هم ګرامري لغوي معنا ښندي.
2- مرستيال (كومكى) توكونه: په ځانګړي توګه د جملې خپلواك توكونه نه دي ځكه دغه ناخپلواك توكي په جلا توګه سوالونو ته ځواب نه وركوي او د كوم شي نومونه نه ده يوازې په جمله كې ګرامري معنا رسوي. مرستيال- كومكي توكونه ورته ځكه ويلى شي چې د جملې د اصلي توكونو، تركيبونو او جملو ترمنځ ارتباط او تړون ټينګوي، مرستيال (كومكى) (نه اوړيدونكي) (نه ګردانيدونكي) توكونه دي چې په دې كې ادات (ربط، عطف، پيشينې او پسينې) او داسې نور راځي. د څرګندتيا له پاره دغه لاندې بېلګه ګورو:
د خلكو سره مرسته په كارده. دغه جمله په دې توګه تجزيه كوو: د، خلكو، سره، مرسته، په، كار، ده.
ګورو چې دغه جمله له اووتوكونو څخه جوړه ده مګر په دې كې څلور خپلواك (اصلي) او نور ناخپلواك (مرستيال) توكي دي چې په دې توګه دغه جمله په لاندنيو برخو سره بېلوو:
د خلكو سره/ مرسته په كار ده.
په دې جمله كې (د خلكو سره) د مسند اليه (مبتدا) بڼه لري چې لومړۍ برخه ده او (مرسته په كار ده) خبر (مسند) او (ده) د (اسناد) برخه ګڼل كيږي.
چې په مجموع كې (مرسته په كار ده) د جملې دوهمه برخه (خبر- مسند) دى. يا دا بل مثال : هغوي د خلكو سره مرسته كوي.
په دې جملې كې هغوي (فاعل) (د خلكو سره) معيتي قيد) (مرسته د فعل متمم) (كوي) فعل او په مجموع كې (هغوي مبتداء او د خلكو سره مرسته كوي (خبر) دى.
په پښتو ژبه كې داسې مثالونه هم لرو، چې د كلمو اندازه او شمېر يې دجملې د اجزاو سره برابر وي لكه: ليونۍ راغله.
لومړۍ برخه ليونۍ (فاعل) دوهمه برخه راغله (فعل) دى.
په پښتو ژبه كې كلمې چې خپلواكې معناګانې ولري د خپل نحوي دريځ له مخې د جملې بيلا بېلې اجزاوې هم جوړ وي لكه:
1- كابل د افغانستان مركز دى. 4- دغه د كابل ښار دى.
2- مونږ په كابل كې اوسيزو 5- دغه لوى ښار كابل دى
3- كابل په يوه ښكلي ښار بدلوو 6- مونږ كابل ته ځو.
دلته په دغو جملو كې د كابل كلمه په ترتيب سره ګورو چې، كابل 1- مسند اليه 2- ظرف مكان 3- مغفول 4- مصاف اليه 5- خبر 6- غير مستقيم مفعول يا (د تم ځاى حالت) په توګه راغلى دى.
د پورتني مطلب څخه دا نتيجه ترلاسه كوو، چې په پښتو ژبه كې د جملې اجزا د دوو څخه نيولې تر زياتو تو كونو پورې رسيږي په همدغه اساس ساده (لنډه) او منكشفې (ارته) جملې سره بېليږي.
بيلګه : لمر راوخوت، ساړه دي،پسرلى شو.) دا لنډې يادوه توكيزې جملې دي، مګر كه ووايو: زه او زما ورور د خپلو او خپلوانو سره د هيواد ختيځې برخې ته تللي وو. نو بيا دا يوه اوږده (منكشقه)(1) جمله بلله كيږي. په دې توګه مونږ په پښتو ژبه كې د جملې اساسي برخې په مبتدا (مسند اليه، فاعل) او خبر (مسند، فعل) باندې بېلوو او په دې كې د جملې اصلي (لومړۍ درجه) او فرعي (دوهمه درجه) غړي په لاندې توګْه ښودل كيږي.

د فعل او فاعل متعلقات او مربوطات:
1- د مهال (زمانى) قيد 2- (د ځاى (مكانى) قيد) 3- د حالت او وضعيت قيد او مقياس، اندازه ده چې د فاعل، مفعول، فعل حالت او كيفيت ښيي. 4- پيل ځاى چې د فعل د شروع كيدلو مبدا ورڅخه معلوميږي. 5- د مقصد سبب او كيفيت قيد چې د فعل د كيدلو انتها علت سره د مقصد او ځاى ښكاره كوي. 6- ملتيا چې د فاعل او مفعول ملتيا او معيت څرګندوي.
1-2-3 مطلب د قيدونو په واسطه ښودل كيږي او 4-5-6 مطلب د ارتباطي اداتو په واسطه ښودل كيږي.
الف: د جملې اساسي برخې يا دجملې لومړۍ درجه غړي:
دا يوه څرګنده خبره ده، چې يوه جمله برسېره پر فرعي توكونو دوې اساسي برخې لري چې ددغو له پيوستون څخه بشپړ مطلب لاس ته راځي.
مبتدا او خبر د جملې مهمې برخې ګڼلى شوي دي او داوړه برخې ديوې جملې زړي جوړوي دا ځكه چې مبتدا او خبر پرته له فرعي اجزاو څخه هم يوه پوره او ځانګړې جمله جوړ ولاى شي.
لكه: روښنايي راروانه ده، هيواد پرمختګ كوي. هلكان راغلل. شپه تېره شوه.
ليدل كيږي چې په هرې جملې كې د مسند اليه او مسند برخې په خپلواكه او مستقله توګه راغلي او په دغو جملو كې نورو اجزاوته كومه اړتيا نه ليدله كيږي.
يادونه: مونږ د پښتو او فارسي ژبو د ځينو ګرامرونو د مطالعې څخه د مسند اليه فاعل
مبتدا او مسند، فعل، خبر د اصطلاحګانو سره مخامخ شوي يو لكه دمحمد ګل مومند (پښتو ژبې لياره 1317) د پوهاند رښتين پښتو ګرامر د محمد اعظم ايازي (د پښتو قاعدي 1328) د عظيم شاه خيال (صرف ونحو پښتو)، د پوهاند الهام (روش جديد در تحقيق دستور زبان دري) همدارنګه د پرويز خانلري په (دستور زبان فارسي) كې دنهاد ګذاره په نامو سره راغلي دي.
په هر حال مطلب په كې ټاكلې او معينې برخې دي چې مخكي پرې غږيدلي يو. په جمله كې دغه دوې اساسي برخې په اسمي او فعلي غونډونو بېلېږي چې اسمي برخې ته يې (مسند اليه، فاعل، مبتدا) او فعلي برخې ته (مسند، فعل، خبر) وايي.
په پښتو ژبه كې فعلي غونډونه د (مسند، فعل) په توګه او اسمي غونډونه هم د مسند اليه په توګه او هم د مسند په توګه راتلاى شي چې دا بيا په اسمي او فعلي جملو كې دغه موضوع ښه څرګنديداى شي.

 

 

لومړى : مبتدا، مسند اليه، فاعل (Subject):

په ګرامري توګه د جملې يوه خپلواكه او مستقله معنا لرونكي برخه ګڼله كيږي، په جمله كې د هغې په باب خبر وركول كيږي.
يا په بله وينا مسند اليه هغه برخه چې د هغې په نسبت څه ويل كيږي يعنى د يوه حكم نسبت ورته كيږي. د څوك، چا، څه پوښتنو ته ځواب وركوي. په پښتو ژبه كې مسند اليه (فاعل) په خپلواكه توګه د جملې يوه اصلي برخه جوړوي. په دغې برخې كې د كلام د ټولو اجزاو څخه د (فاعل، مسند اليه) په توګه راځي چې په هغې كې د اشخاصو نومونه د شيانو نومونه ساكښ او بې سانومونه، ضميرونه، صفتونه، عددونه، قيدونه په ساده يا مركبو (تركيبى) (اشتقاقى) شكلونو سره هم راځي. په پښتو ژبه كې د قاعدې له مخې نومونه، صفتونه، ضميرونه، عددونه برسېره په اصلي حالت په مغيره (غير اصلي) حالت سره هم راځى چې دغه برخه جوړ وي. همدارنګه د ارتباط له اداتو سره د (
Postpsition, Prepostion) د پيشينو او پسينو سره هم يو ځاى راتلاى شي، چې مثالونه به يې يو يو په وروسته ډول راوړو:
په پښتو ژبه كې مبتدا (مسند اليه، فاعل) د كلام د بېلا بېلو توكو په مرسته:
1- الف: چې مبتدا يو مفرد عام نوم وي دغه نوم په جمله كې نسبت نورو نومونو ته اساسي وظيفه ترسره كوي.
لمر راوخوت، پوهنه رڼا ده. بزګر د خپلې ځمكې په فكر كې دى.
لمر، پوهنه، بزرګر مفرد عام نومونه دي چې په جملو كې د (مسند اليه، فاعل) وظيفه لري.
ب: د جمعيت نوم د مبتدا (فاعل) په توګه راغلي وي:
اولس غونډه وكړه. جرګه راغله. لښكر پرشاشو. رمه څريږي.
ج: (مبتداء، فاعل) د جنس نوم په ډول څرګند شي: غوړي توى شول. او به تويې شوې. تيل، سوځيږي. اوړه خلاص شول. غنم خلاص شول.
د: (مبتداء، فاعل) يو خاص نوم وي: بايزيد (روښان) مسجع نثر ليكلى دى. خوشحال خټك ښه شعرونه ويلي دي. ميرويس (نيكه) صفويانو ته ماتې وركړې ده. (مرغۍ پاڅيدلې او په زاريويې لاس په تندي كېښود)
په اسمي جملو كې: درخانۍ د طاوس خان لوروه. كابل لوى ښار دى.
هـ: چې مبتدا يو مجرد (معنا) نوم وي: روغتيا لوى نعمت دى. ښيګڼه ښه ده.
2- په جمله كې مبتدا (فاعل) د جمع عدد نومونه وي:
بزګران دمني په كركيله لګيا دي. نرخونه له پخوا نه جګ لاړل. يا دغه بل مثال كې:
لنډه دا چې غرونه وجړ كيدل، سيندونه وشڼېدل، بادونه وزغليدل، ستوري وڅرخيدل، كاينات وخوځيدل، دزيږندې او ودې له مخې بنديزونه لرې شول.
3- (مبتدا، فاعل) چې نومونه په اوښتي بڼه (مغير حالت) كې وي.
الف: مفرد مغيره شكلونه:
پوهنې ټوله نړۍ رڼا كړه. ټولنې وده كړې ده. پسرلي ښه زيرى راوړ.
ب: د جمع مغيره شكلونه:
دهقانانو د مني فصلونه ټول كړه. خلكو تلوار كاوه.
چرګانو بانګونه ووي. لوستلو معلومات ډېر كړه. اوبو لاره وكړه.
4- د جملې مبتدا (فاعل) ضميرونه وي:
الف: شخصي ضميرونه:
زه تاته په غيږ كې ځاى دركوم ښه راغلې. زه تاته ننواتې راغلى يم نو ته زماننواتي ومنه.
دى دې هڅه وكړي. دا د خپل هيواد په ستونزو لاخبره نه ده. هغه په بيړه راغله.
شخصي ضميرونو مغيره شكل د مبتدا (فاعل) په توګه:
ما د ځان سره كرل ريبل تاڅه وكړل. ده يوه لاره جوړه كړه.
دې هيڅ ونه ويل. هغه خيال كړى وچې دا كار ډير اسان دى. هغې بې ځايه هلې ځلې كولې.
ده پر خلكو ملنډې وهلي.
ج: د شخصي ضمير جمع د مبتدا په توګه:
مونږ حقيقت لټوو. تاسو څېړنه كړې ده. دوي د رحم زړه نه لري.
دوي د ظلم نه دومره خوند اخلي لكه چې د رحم نه يې زړه سواندى انسان اخلي.
د: استفهامي ضميرونه د فاعل (مبتداء) په توګه:
څوك تا په كلي كې نه پريږدي؟ څوك لټوئ؟ څه كيږي؟ څومره ويل كيږي؟
مغېره شكل: چاوليد؟ چا ولټول؟ چابيړه وكړه؟ چا وليكل؟
همدارنګه څووم دى؟ څووم ولاړ؟ كوم راغى؟ كومه راغله؟ څوومه ده؟
دجمع په صورت كې: څووم راغلل؟ كوم راغلل؟ كوم لاړل؟
مغيره صورت يې: كومو بيړه درلوده؟ څوومو راوړل؟
هـ: مبهم ضميرونه د مبتداء په توګه:
ټاكلي: څوك كاركوي او څوك ساعت تيروي. څوك راغلل او څوك رانغلل. چاكار وكړ او چاونه كړ. څوك به كار كوي او څوك به ساعت تيروي.
هر څوك حاضر دي. هر چا خپله رايه وړاندې كړه.
ناټاكلي: څه دادي او څه نور دي. څه په سترګونه ليدل كيږي. هر څه دلته پيدا كيږي. هيچاونه ليدل. هيچا پاملرنه ونه كړه. يو څوك راغى، بل څوك زما په كار نه پوهيږي. كوم يوه وويل، دلته هيڅ نه پيدا كيږي.
يادونه: په هغو جملو كې چې ناخپلواك ضميرونه (مې، دې، مو، يې) د فاعل په توګه وي نو بيا د جملې د اجزاو ساختمان په دې ډول راځي:
كتاب مې وركړ- قلم مې وروباخښه، كوريې جوړ كړ.
5- مبتدا (فاعل) په جمله كې صفتونه وي:
ښه ښه دي بد بد دي. هوښيار دي. ليونى راغى. ويده هماغسې ناخبره پاتى شو. موړ د وږي له حاله څه خبردى. پلى د سپور له حاله څه خبردى. يا دا متل: خپل خپل دي پردي په ډېرو نارو خپل دي.
نسبتى صفات: كندهارى راغى. ويرجن ارمانجن ناست دى. ځمكه وال خپله ځمكه سمبالوي.
فعلي صفتونه (نومونه): فاعلى صفت د مبتدا (فاعل) په حيث:
ښوونكي خپله دنده ترسره كوي. ليكونكى ليك ليكي. څارندوى شپه او ورځ كاركوي.
مفعولي صفت د مبتداء (فاعل) په توګه:
وهلى لاناست دى. رټل شوى خبرې نه كوي. ځپلى له ځان سره خبرې كوي.


فعلي نومونه: اورښت كښتونه خړوبوي. لګښت ډېر شو.
روزنه د ماشومانو له پاره پكارده. پالنه د ماشومانو له پاره پكارده.
مصدر د مبتدا په توګه:
تيرى كول لويه ګناده. ليكل اسان كار نه دى. ليكلو ستړى كړم، ژبه كول له مشرانو سره ښه خبره نه ده.
6- مبتدا د شمير (عدد) نوم وي:
1- په دې كې يوځي او يو راځي خبره نه ده معلومه. پنځو تنو څخه دوه راغلي وو.
2- لومړى وايي. لومړي وويل. شپږم كوټې ته راغى. اتم لاپاتى و.
3- شل په څلورو تقسميږي.
لس جوړه عدد دى. نولس به شل نه شي. پورتني زيات شمير مثالونه چې راوړل شول د ساده توكونو په توګه راغلي وو. مبتدا كله په ساده او كله په تركيبي ډول هم راځى.
الف: مبتدا چې ساده جوړښت ولري: هغه زيات شمير مثالونه چې مخكې مور اوړي وو په دغه برخه كې راځي.
ب: تركيبى: هغه چې (مبتدا، فاعل) له دوو څخه زيات كلمات وي لاندې مثالونو كې يې ګورو:
لومړى په ترتيب سره اول دا ضافي تركيب(1) مثالونه راوړو:
1- (مسند اليه، فاعل، مبتدا) هغه اضافي تركيبونه وي چې مضاف اليه او مضاف يې يو توكيز مفرد (ساده) نومونه وي.
د كابل ښار ډېر لوى شوى دى. د شپونكي شپيلۍ په جرس راغله. دودانۍ بنسټ كيښودل شو.
2- مضاف اليه مركب (اشتقاقى، تركيبى) او مضاف يوتوكيزوي، مثال : د افغانستان خلك په خپله اراده ټينګ ولاړ دي.
د خوشحال خان اشعار په پښتو ادب كې يوه لويه او درنه پانګه ده.
3- مضاف اليه د جمع عدد په شكل او مضاف مفرد نوم وي:
د پتګانومينه ښكاره ده، د زمريو كور بې هډوكي نه وي. د شاعرانو خيال لوړ ښكاري. داديبانو فكر پوخ وي. د ګلانو رنګ ښه ښكاري.
4- چې مضاف اليه مفرد او مضاف د جمع نومونه وي.
د باغ ګلونه په غوړيدو شول، د مينې اوښكې په ګريوان دي.
5- د مبتدا په توګه چې مضاف اليه او مضاف دواړه د جمع عدد نومونه وي:
د غرونو سرونه سپين ښكاري، د زمانې توپانونه راغلل. د اميدونو غوټۍ ګل شوې
د مبگتدا په توګه د هغو اضافي تركيبونو مثالونه راوړو چې مضاف اليه (نوم (اسم) او مضاف توصيفي تركيب وي:
د پسرلې ښكلې څيره رابرڅيره شوه.
د لمر تودو وړانګو په كې ګرمې او تودو ښېي واچوله (نوي كال نوي زيري).
اوس د هغو تركيبونو مثالونه په مبتدا كې راوړل كيږي، چې مضاف اليه توصيفى تركيب او مضاف اسم (جمع) وي:
د سرو ګلونو كتارونه جوړ شول او د زېړو ګلونو صفونه ودريدل.
هغه تركيب چې صفتونه يې له دوو نه زيات وي د مبتدا په توګه راوړل كيږي يعنى مضاف اليه زيات شمير توكي ولري.
1- دشين بخملي ګلالي فرش موسم راغى.
2- د خوږو ارمانو، پاكومينو، ستر منو ارزوګانو او سپېڅلو اميدونو ماشومان وزنګيدل.
دويم: مبتدا (فاعل) د توصيفى تركيب په توګه: په دې معنا چې دغه ډول تركيبونه ديوه صفت او يوه اسم د يو ځاي كيدو څخه لاس ته راغلي وي.
په پښتو كې صفت تر موصوف د مخه د مطابقت په ډول تركيبيږي(1).
توره وريځ راببره شوه.
خوږې نغمې د ملنګ جان د اشعارو مجموعه ده.

فعلي صفتونه د موصوف سره توصفي تركيب د مبتدا (فاعل) په توګه:
تللې او به په بيرته نه را ګرځي. توكلې لاړې بيرته نه راځي. رټل شوي هلك غلى ناست دى. تلونكي سړي ورو ورو روان دي.
درېيم: مبتدا اشاري تركيبونه وي:
دا قلم تور دى. دا اوښكې خوړونه شوه. دې زمانې د ځان سره نوي شيان راوړي دي.
اوس هغه پخوانۍ زمانه نه ده. دا اوړه خراب دي.
دغه لرګي لامده دي. دغې ښځې كور ودان كړ. (مغيره شكل).
څلورم: عددي تركيبونه د مبتدا په توګه:
1- زمونږ په كور كې يو ګل وغوړيد. 2- څلورتنه ناست او خبرې كوي.
3- پنځه كمربندونه تش شول. 4- دولس كلنه دوستي خرابه شوه.
5- شلم قرن دى. شمله پېړۍ ده. 6- يولس تنه سړي كار كوي.
7- درې هلكان سيند غاړې ته راغلل. 8- پنځه ګوتې سره برابرې نه دي.
9- يو څو كاله په دغه توګه تېر شول.
يو څو كسه نارينه راغلل، يو څو خبرې به كيږي. په سلګونو خلك راغلي وو.
پنځم: مبتدا (مسند اليه) عطفي تركيب وي:
الف: (يو توكيز) دوه مفرد نومونه د عطف په صورت كې:
1- بريالى او اڅك راغلل. 2- وړانګه او پلوشه ناستې دي.
دوه د جمع نومونه:
1- زاړه او ځوانان د وطن د ابادۍ له پاره كار كوي. 2- ګډې اووزې په مزه مزه په څرلګيا دي.
ب: صفتونه د عطف په توګه:
1- وږي او تږي ناست دي. 2- خپل اوپردي ورنه راټول وو.
3- زورور او كمزوري سره معلوم دى. 4- زورورو او كمزورو سره معلومه كړه.
5- ځورونكى او خپه كوونكې خبره ده. 6- جوړ او روغ يې سره پرېښودل.
7- لانده او وچ يودي. يا وچ او لانده سره يودي.
ج: په مبتدا كې ضميرونه د عطف په ډول وي.
1- زه اوته به د وطن په پرمختيا كې هڅه كوو. ته او زه به سره يو ځاى كار كوو. ما او تا سره وپېژندل. تا او ما كارونه سره وويشل. دا اودى سره خور او ورور كيږي. ده او دې څه وكړل. هغه او هغې خبره پخه كړې ده. هغې او هغه خبره كړې ده.
د جمع په توګه: تاسې او مونږ څه كوو، مونږ او تاسې ټول ړانده يو. دوى او هغوي پلان جوړوي. هغوي او تاسې څه كوئ.
شپږم: مبتدا، فاعل استثنايي تركيب وي:
بې له ماټول حاضر وو. تاسى پرته له مونږ ولاړيئ. دوى بې له ده نه څه نه شي كولاى. ټول په غير د ځلمي نه راغلي وو.
اووم: مبتدا (فاعل) بدلي تركيب وي: ستا ورور بريالى راغى.
چې ګلونه د بهار واړه تمام شي، د زړه سود شيدا بلبله په خټوكي
اتم: متعدده مبتدا لرونكې جمله:
كه چېري په يوې جملې كې دوه يا زياتې مبتداګانې (فاعل) د يوه خبر سره راغلي وي نو دغه جمله متعدده مبتدا لرونكې جمله ګڼله شي.
لكه: 1- ښايستو كې مرغۍ او ګلالۍ بلبلې خبرې شوې.
2- د هيواد مشران، د كلي خانان او ملكان او داسې د اولس خلك راغلي وو.
3- د ښوونځيو زده كوونكو، د دوترونو كار كوونكو، د پوهنتونو محصلانو، د كارخانو مزدورانو او كارګرانو په ګډه كار كاوه.
يادونه: همدارنګه د پښتو ژبې تكراري (بشپړ او نيمګړي) تركيبونه هم د مبتدا په توګه راځي چې البته دلته يې د ټولو راوړل ډېر وخت غواړي. دغه څو مثاله راوړو:
اولسونه اولسونه تبا شول، ښه نا ښه ګډ دي. كلي كلي نړيږي، ګڼ ګڼ پراته دي.
سره دوه دوه كيږي. يو يو راروان دى.
2- اخلي پخلي كيږي، سابه مابه پخيږي، ژرنده مرنده ماته شوه.

 

 

 

 

دوهم: خبر (مسند) (فعل) (Predicate) :

خبر (مسند، فعل) هم لكه د (مبتدا، مسند اليه، فاعل) د جملې بله مهمه برخه ده. مسند د مبتدا او مسند اليه حال ښكاره كوي(1) په جمله كې خبر دڅه كوي، څه كيږي، څه ډول (څنګه) دي.
څه دي، څوك دى، د چا، څه په باب، څه وخت، چېرته سوالوته ځواب وركوونكى دي.

د پښتو ژبې د ټولو جملو د څېړنې او مطالعې څخه داسې نتيجه تر لاسه كوو:
1- د جملې خبر د مبتدا په شان د كلام د ټولو توكونو څخه راتلاى شي.
2- خبر د جوړښت له مخې ساده (يوتوكيز) مركب (دوه توكيز، تركيبى) او په متعدده توګه سره راتلاى شي.
3- د پښتو ژبې په جملو كې هغه څه چې د خبر په توګه راوړل كيږي يا به فعلي غونډوي او يا خو به اسمي غونډوي.
4- هغه جملې چې د خبر په برخه كې يې يو پوره فعل او يا فعلي تركيب (غونډ) وي د فعلي جملې په نامه او هغه چې دخبر برخه يې د مبتدا په څېر اسمي وي داسمي جملې په نامه ياديږي. نو په دې توګه په پښتو ژبه كې خبر په دووډولو ويشل كيږي:
اسمي او فعلي: داسمي او فعلي اصطلاح په ډيرو نورو ژبو لكه روسى(1) فارسى او داسې نورو كې هم شته او په همدغه ترتيب سره جملې په اسمي او فعلي باندې جلا كيږي، نو په دغه اساس په پښتو ژبه كې هم جملې په اسمي او فعلي باندې ويشلى شو:
اسمى جمله: هغې جملې ته وايي چې مسند اليه او مسند (مبتدا او خبر) يې دواړه نومونه وي يعنى د مبتدا او خبر برخې يې داسمي غونډونو (اجزاو) څخه تركيب شوي وي او د يو اسناد (كومكى فعل) په مرسته يې سره ارتباط پيدا كړى وي يا په بله ژبه داسمي جملې اساسي توكي درې دي (مسند اليه، مسند، اسناد) د مسند اليه او مسند ترمنځ حكم ته اسناد وايي(2).
په اسمي جملو كې (خبر، مسند) د كلام بېلا بېلې اجزاوې (نومونه، صفتونه، ضميرونه، عددونه، قيدونه، فعلي صفات، اسمي فرازيالوژيكي تركيبونه) په مستقيم او غير مستقيم حالت سره راتلاى شي.
په سوال او ځواب، ديالوګ، متلونو او اصطلاحګانو كې كومكي فعلونه غورځيږي لكه: د بيزو دوستي د ځان تاوان. خپل عمل د لارې مل .سردې ګل بيخ دې پياز.
د مثال په توګه يو څو اسمي جملې په لاندې توګه ګورو.
1- نوم په اصلي حالت كې د خبر په توګه او د كومكي فعل سره:
خوشحال خوشحال دى. زه ښوونكي يم. دى استاد دى. د كلي مشر خانميردى.
2- نوم په غېر اصلي حالت كې د پېشينې او پسينې سره د خبر په توګه:
داړونكي ځناوران په ځنګله كې وي. دى زمونږ له دوستانو څخه دى.
3- په جمله كې صفت داسمي خبر په توګه:
د كابل د ښار كوڅې لويې دي. دغه ښار زوړ دى. د ظلم ماڼۍ ړنګه ده. هواروښانه ده. كتاب پر ميز پروت دى. ښه خلك لږ دي. په دغو جملو كې لويې دي، زوړ دى، ړنګه ده، روښانه ده، پرميز پروت دى داسمې خبر په توګه پېژندل شوي دي.
4- فعلي صفت (نومونه) داسمي خبر په توګه:
دوي خپل كلي ته تلونكي دي. داسې وخت راتلونكى دى. اباسيند تل څپاندوي.
په دوبي كې لمرسوځونكى وي. ځلانده دى. دى ښه ګټندوى دى. پښتانه د هيواد ساتندوى دي. ماشومان خوځنده دي. ددې كتاب څومره ارزښت دى.
5- قيد داسمي خبر په توګه:
ددوي كور د ښار له مركز څخه لرې دى. كتاب هلته دى. خبره نژدې ده.
6- ضمير د خبريه توګه: ددې هلك پلار دى دى. دده مطلب زه يم، ته ته يې اوزه زه يم.
7- خبر اضافى ضمير وي: دغه كور زمونږ دى. دغه كتاب ستادى. ددغه كتاب لومړۍ برخې زما دي.
8- اسمي خبر د پوښتنې (استفهامي) ضميرونه وي: دغه راروان هلك څوك دى. دلته څوك دي؟ هلته څه دي؟ خلك څومره وو؟ د پوهنځي لاركومه ده؟ دى په ټولګي كې څوم دى؟ دغه ښكلى ليك د چادى؟
9- عدد د مسند (خبر) په توګه: په پښتو ژبه كې واولونه اته دي. دا كوټه پنځمه ده. خبرې ډيرې سريې يو دى.
10- مصدر داسمي خبر په توګه: ددوي مقصد تلل وو. ددوي مطلب يوازې او يوازې پخلا كول دي.
11- فعلي نوم (حاصل مصدر) داسمي خبر له پاره: لومړنۍ زړده كړه د كوچنيانو له پاره روزنه او پالنه ده.
12- د تركيبونو (غونډونو) په توګه د اسميه خبر څرګندونه:
1- د اضافي تركيب په توګه:
خوشحال خان د ملك اكوړي لمسى دى. خندا د ژوند مالګه ده.
2- د اضافى ضمير تركيب داسمي خبر په توګه: دغه هلك زما ورور دى. دا زما سره هلك زما د ترور زوى دى. دا وطن زمونږ مور ده.
د پوښتنې له پاره: دغه سړي د چا ورور دى؟ ادم خان ا درخانى د كوم ځاى وو؟
3- توصيفى تركيب د خبر په توګه: خوشحال خان خټك پياوړى شاعر دى. روغتيا او صحت لوى نعمت دى. علم پټه خزانه ده. نن څومره ښه هوا ده. ناست كسان ښه خلك دي. څه ښكلې مرغۍ ده!
همدارنګه صفات د قيد په توګه هم توصيفي تركيب جوړ وي او په اسمي خبر كې داسې راوړل كيږي: نن ډېره ښه توده هوا ده.
4- د شمير (عددي) تركيب په توګه د خبر څرګندونه: علم يوه رڼا ده. يوه اوونۍ اووه ورځې ده او اووه ورځې يوه اونۍ ده. دروژې مياشت ډېرش ورځې ده. په ساعت كې اوس څلوربجې دي.
5- خبر د يو ظرفي تركيب په توګه: نمراو سپوږمۍ په اسمان كې دي.
ملالۍ په كور كې ده. كتاب پرميز باندې دى. قلم تر ميز لاندې دي.
په پښتو ژبه كې فعلي خبر:
فعلي جمله: هغه جملې دي چې خبريې فعلي بشپړه بڼه ولري يعنى د فعل برخه يې اصلي فعلونه وي، يا په بله وينا فعلي جمله هغه ده، چې له پوره فاعل فعل او يا له فاعل، مفعول، فعل نه جوړه وي. په دغه ډول جملو كې خبري برخه د فعل ټول ګرامري شكلونه (زمانه، جنس، عدد، شخص، وجه، حالت) د فعل ډولونه، لازمي، متعدى، معلوم، مجهول، مثبت او منفى) خواوې څرګنديږي.
همدارنګه فعلونه د جوړښت له مخې يو توكيز (ساده) دوه توكيز (اشتقاقي، تركيبي) وي. تركيبي فعلونه يعنى هغه نوميز فعلونه دي چې د يو (اسم، صفت، عدد، قيد، مصدر، فعلى نومونه) د كومكى (مرستيال) فعلونو په مرسته جوړيږي البته د ساده او (تركيبي، اشتقاقي) فعلونو زيات شمير مثالونه په زياتو كې ليدلى شو. دلته مونږ يوازې د فعلي جملو مثالونه په لاندې توګه راوړل
|ماخذونو غواړو:
ساده لازمي فعل د خبر په توګه: زه ښار ته ځم. تاريخ درومي.
ساده متعدي فعل د خبر په توګه: دى اخبار لولي. ده اخبار ولوست.
اشتقاقي او تركيبي فعلونه د خبر په توګه: لمر راوخوت، كتابونه به راوړم. ليكونه به وليكو. له دې اوبو، به پوريوځي.
بل مثال: ځمكه به او به شي. ځمكه به اوبه كړي. فلم په اتو بجو شروع كيږي. كارونه به په لسو بجو ختم شي.
بريالى خپلو هيلوته نژدې كيږي. دوي په خپل كوركې ارام كول غواړي. ماشومان لوبې كول غواړي. مونږ په دې خبره ځان خبرول غواړو. دوي په تهمت او تور ونيول شول. د كور غل نه نيول كيږي. څوك د كور غل نه شي نيولاى.
په دغو جملو كې ليدل كيږي چې خبر د بشپړو تركيبونو په توګه راغلى دى.
خبر په متعدد ډول:
په پښتو ژبه كې د جملې خبر په متعدد ډول هم راځي، په دې معنا چې د يوه مبتداله پاره څو خبره ذكر شوي وي، كه چيري په يوه جمله كې د يوه خبر له پاره زياتې مبتداوې راشي نوهغه جمله متعدده مبتدا لرونكې جمله ده. همدارنګه كه په جمله كې ددوونه زيات فعلونه (خبر) (اسمى- فعلى) راوړل شوي وي نو دا به هم د متعددې خبر لرونكې جملې په نامه ياديږي لكه: دى له قهره پاڅيد، كښيناست، ويي ويل:
دى د جملې فاعل، پاتې برخه د فاعل سره نحوي رابطه لري او د فعل مطابقت د فاعل سره څرګندوي. لونګ پورته وغورځيد، كښته وغورځيد، له ډيره قهره غلى شو. په فعليه جمله كې د جملې اصلي توكي درې ښودل شوي دي: فاعل، مفعول، فعل، البته په متعدي فعلونو كې مفعول هم د فعل د معنا د بشپړونكي توكي په حيث د جملې مهم جز ګڼل كيږي.
مفعول: هغه څوك ياشى دى چې دفعل اثرور باندې شوى وي ياور رسيدلى وي. مفعول د خبر بشپړونكې برخه ده. كه چېري په يوه جمله كې فعل متعدي وي يوازې د فاعل ذكر وشي او مفعول رانه وړل شي نو په دغه صورت كې معنا به روښانه نه وي لكه: بريالي. . . وكړه. بريالي. . . بوتلله. دلته د مفعول شته والى چې د فعل د معنا څرګندونكى يا متممه برخه ده نه دى راغلى نو په دې توګه مطلب هم پوره نه دى رسول شوى او كه ووايو بريالي يوه وكړه. يابريالي كلبه وكړه. يابريالي كلبه بوتله نو مطلب پوره شو.
په يو شمير هغو ګرامرونو كې چې ختيځ پوهانو برابر كړي دي مفعول هم د جملې دوهمه درجه غړى ګڼلى شوى دى ولى دا خبره به يو څه د غوروړ هم وي ځكه په معلوم متعدى فعل كې د فاعل شته والى، مفعول له فعل سره د جملي خبر جوړ وي ولې په مجهولو فعلونو كې بيا مفعول د نائب فاعل په توګه دجملې مبتدا (مسند اليه) ګڼل كيږي.
په هر حال مفعول د جملې د يوه توكي په حيث د فعل متمم ګڼل شوى دى په جمله كې د مفعول دريځ د هغې په نحوي موقعيت پورې اړه لري.

مستقيم او غير مستقيم (Directobject) او (Indirectorbject) مفعول:
اول مستقيم مفعول: په پښتو ژبه كې مستقيم مفعول ته نژدې مفعول هم وايي ځكه چې د فعل اثر ورباندې بې له كومې واسطې شوى وي(1) مفعول هغه اسمي توكى دى چې له فعل سره نيغه او مستقيمه رابطه ولري او دغه توكى په ارتباطى حالت كې نه وي راغلى. مستقيم (نژدې) مفعول د متعدي فعلونو سره تل فعل ته نژدې اړيكي ساتي. مستقيم مفعول كومه خاصه نښه نه لري مګر د فعل د ګردان له مخې او د جملې له ترتيب څخه پېژندل كيږي.
په پښتو ژبه كې مستقيم مفعول په اصلي حالت كې راځي كوم بل خاص صورت نه لري يوازې د (زه- ته) ضميرونه كه د متعدي فعل په حال زمانه كې د مفعول په توګه راشي نو په غير اصلي حالت سره راځي. لكه: ته ماوينې، زه تاوينم، دى تاوينى، دى ماويني).
ددغه ډول مفعول مثالونه په لاندې جملو كې ښيو:
1- پښتونه! پورته شه قامونو كې خپل قام پورته كړه.
2- دراډيو غږ به ټيټ كړم، لكه چې دوړې راغلې، زه به كړكۍ هم وتړم.
3- اوس ته غوږ ونيسه.
په دغو جملو كې خپل قام، دراډيو غږ، كړكۍ، غوږ مستقيم مفعول دي او د فعل سره نژدې راغلي دي.
يادونه: په متعدي مجهولو فعلونو كې چې فاعل نشته، مفعول د فاعل په ځاي د مسند اليه وظيفه لري. غونډه كيږي، د كورغل نه نيول كيږي.
اوس به په لاندې جملو كې د كلام اجزاوې (ساده، مركب) د نژدې مفعول په توګه وګورو:
الف: ساده يا يو توكيز كلمات:
1- نوم (مفرد مذكر) د مفعول د په توګه:
زه كتاب لولم. ملالۍ كميس وګانډه، غل غل پېژني.
نوم (جمع مذكر) د مفعول په توګه : مليار ګلان وكرل. هغوي فكرونه په ځاى كړل.
2- نوم (مفردمونث) د مفعول په توګه: دې سترګه پټه كړه. هغه مڼه وخوړه.
نوم (جمع مونث) د مفعول په توګْه: دوي پرواقعيت باندې سترګې پټې كړلې.
3- ضمير د مفعول په توګه: (1) -ده زه وليدم. زه دى وينم. خلك مونږ پېژني. دوي تاسې مېلمانه كوي. دوي مونږ ويني.
په مغيره حالت كې: دى ماخبروي، دى تا خبروي. دلته زه، دى، مونږ، تاسى، ما، تا شخصي ضميرونه دي د مفعول په توګْه.
2- ملالى دا اخلي. دغه كتاب واخله او هغه ولوله. دوي هو غه خلك نه پېژني (دا، هغه، هوغه) اشاري ضميرونه د مفعول په توګه ذكر شوي دي.
3- استفهامى ضميرونه د مفعول په توګه: ته څه اخلې؟ ته څوك غواړې؟ څوك وينې؟ تا څه وليدل؟ اشاره هم دشي او هم د شخص لپاره راځي:
ستا څوك په كار دي؟ ستا كوم خوښيږي؟ ستا څومه په كارده؟ ستا كومه خوښيږي؟ په پورتنيو مثالونو كې څه، څوك، څومره، څووم، كوم د پوښتنې ضميرونه دي د مفعول په توګه.
4- ټاكلي ضميرونه: ماټول وليدل. دى ټول ويني.
ناټاكلي ضميرونه: زه هيڅ نه وينم. ځيني وينم او ځيني نه وينم.
5- چې مفعول يې اداتي ضمير وي: دغه چوكۍ واخله او هلته يې كيږده. ته يې وينې. دى يې ګوري. هغه دې بيايي. دوي موخبروي.
يادونه: دلته وينو چې اداتي متصل ضميرونه يوازې د اوسنۍ زمانې په افعالو كې مفعولي حالت لري مګر په ماضيه فعلونو كې مفعول نه بلكې د فاعل په توګه راځي لكه (زه دې وپېژندم) دى يې وليد. زه مو خبر كړم.
6- صفت د مفعول په توګه : زه رنځور وينم. وږي يې بوت. زاړه يې لرې كړل. كاږه يې سم كړل. طبيب ناروغ وليد. يا ناروغان وليدل.
7- عدد د مفعول په توګه: ما يو وليد. يويې راووست. دوه يې مړه كړل، درې يې ونيول. څلوريې په تنګ كړل. دويم درېيم يې وغوښت.
8- فاعلي صفت د مفعول په توګه: زه ليكوونكى وينم چې ليكنه كوي.
9- مصدر (فعلى نوم) د مفعول په توګه: دى ځنګله ته تلل غواړي. دى ډېر لوستل كوي.
ب: مستقيم مفعول د يو تركيب په توګه:
1- سيلانيانو د افغانستان غرونه وليدل. ګلالۍ د جاموغوټه پر سرايښې ده.
د افغانستان راتلونكى زمونږ په فعاليت او لياقت پورې اړه لري.
2- ملالۍ تور قلم وموند. مليار ښكلي ګلونه كرلي دي. شاعران ښه ښه خوبونه ويني.
هفه خپلې ټولې زده كړې پاى ته ورسولې.
3- كليد افغاني د خوشحال خټك د ديوان څخه پنځه لس غزلې، يوه ربّاعي او اوه قصيدې رااخيستې دي او د كتاب په وروستنۍ برخه كې يې هم دوه شعرونه رانقل كړي دي.
4- هلته به ولاړ شو هر څوك به ووينو. مونږ هيڅ نه اخلو. اوس به بل څه وګورو. په لوړ و مثالونو كې 1- اضافى تركيب 2- توصيفى 3- عددي 4- مبهم تركيبونه (غونډونه) دي.
مفعول د بدلي تركيب په توګه:
اول زړه ښه كړه ديار ښه په بوس اوكنار. دلته ديار زړه دبدل په توګه راغلى. زما ژبه نه ده اور ده ګذارونه د ټوپك كا.
5- مصدري تركيبونه د مفعول په توګه: دى پر هر چاتېرى كول نه غواړي. تيرى كول لويه ګناه ده. دى حق خوړل ناروا كارګڼي. پر چا باندې سترګې سرې كول څه معنى لري. مطالعه كول ګټه لري.
6- فعلي نوم (حاصل مصدر) په تركيبى ډول: څاروي خوراك څښاك كوي. په همدې ترتيب مفعول د بشپړو او نابشپړو تكراري تركيبونو په توګه هم راځي د مثال په توګه:
1- كتابونه كتابونه مې وليكل. غرونه غرونه مې چپه كړل.
2- كورمور دې جوړ كړ كه نه. غنم منم يې په ځاىكړل. په دغو مثالونو كې زيات تاكيد ليدل كيږي.
په همدې توګه ډير نور مثالونه هم شته.

 

 

مفعول:

هغه څوك ياشى دى چې دفعل اثرور باندې شوى وي ياور رسيدلى وي. مفعول د خبر بشپړونكې برخه ده. كه چېري په يوه جمله كې فعل متعدي وي يوازې د فاعل ذكر وشي او مفعول رانه وړل شي نو په دغه صورت كې معنا به روښانه نه وي لكه: بريالي. . . وكړه. بريالي. . . بوتلله. دلته د مفعول شته والى چې د فعل د معنا څرګندونكى يا متممه برخه ده نه دى راغلى نو په دې توګه مطلب هم پوره نه دى رسول شوى او كه ووايو بريالي يوه وكړه. يابريالي كلبه وكړه. يابريالي كلبه بوتله نو مطلب پوره شو.
په يو شمير هغو ګرامرونو كې چې ختيځ پوهانو برابر كړي دي مفعول هم د جملې دوهمه درجه غړى ګڼلى شوى دى ولى دا خبره به يو څه د غوروړ هم وي ځكه په معلوم متعدى فعل كې د فاعل شته والى، مفعول له فعل سره د جملي خبر جوړ وي ولې په مجهولو فعلونو كې بيا مفعول د نائب فاعل په توګه دجملې مبتدا (مسند اليه) ګڼل كيږي.
په هر حال مفعول د جملې د يوه توكي په حيث د فعل متمم ګڼل شوى دى په جمله كې د مفعول دريځ د هغې په نحوي موقعيت پورې اړه لري.
مستقيم او غير مستقيم (
Directobject) او (Indirectorbject) مفعول:
اول مستقيم مفعول: په پښتو ژبه كې مستقيم مفعول ته نژدې مفعول هم وايي ځكه چې د فعل اثر ورباندې بې له كومې واسطې شوى وي(1) مفعول هغه اسمي توكى دى چې له فعل سره نيغه او مستقيمه رابطه ولري او دغه توكى په ارتباطى حالت كې نه وي راغلى. مستقيم (نژدې) مفعول د متعدي فعلونو سره تل فعل ته نژدې اړيكي ساتي. مستقيم مفعول كومه خاصه نښه نه لري مګر د فعل د ګردان له مخې او د جملې له ترتيب څخه پېژندل كيږي.
په پښتو ژبه كې مستقيم مفعول په اصلي حالت كې راځي كوم بل خاص صورت نه لري يوازې د (زه- ته) ضميرونه كه د متعدي فعل په حال زمانه كې د مفعول په توګه راشي نو په غير اصلي حالت سره راځي. لكه: ته ماوينې، زه تاوينم، دى تاوينى، دى ماويني).
ددغه ډول مفعول مثالونه په لاندې جملو كې ښيو:
1- پښتونه! پورته شه قامونو كې خپل قام پورته كړه.
2- دراډيو غږ به ټيټ كړم، لكه چې دوړې راغلې، زه به كړكۍ هم وتړم.
3- اوس ته غوږ ونيسه.
په دغو جملو كې خپل قام، دراډيو غږ، كړكۍ، غوږ مستقيم مفعول دي او د فعل سره نژدې راغلي دي.
يادونه: په متعدي مجهولو فعلونو كې چې فاعل نشته، مفعول د فاعل په ځاي د مسند اليه وظيفه لري. غونډه كيږي، د كورغل نه نيول كيږي.
اوس به په لاندې جملو كې د كلام اجزاوې (ساده، مركب) د نژدې مفعول په توګه وګورو:
الف: ساده يا يو توكيز كلمات:
1- نوم (مفرد مذكر) د مفعول د په توګه:
زه كتاب لولم. ملالۍ كميس وګانډه، غل غل پېژني.
نوم (جمع مذكر) د مفعول په توګه : مليار ګلان وكرل. هغوي فكرونه په ځاى كړل.
2- نوم (مفردمونث) د مفعول په توګه: دې سترګه پټه كړه. هغه مڼه وخوړه.
نوم (جمع مونث) د مفعول په توګْه: دوي پرواقعيت باندې سترګې پټې كړلې.
3- ضمير د مفعول په توګه: (1) -ده زه وليدم. زه دى وينم. خلك مونږ پېژني. دوي تاسې مېلمانه كوي. دوي مونږ ويني.
په مغيره حالت كې: دى ماخبروي، دى تا خبروي. دلته زه، دى، مونږ، تاسى، ما، تا شخصي ضميرونه دي د مفعول په توګْه.
2- ملالى دا اخلي. دغه كتاب واخله او هغه ولوله. دوي هو غه خلك نه پېژني (دا، هغه، هوغه) اشاري ضميرونه د مفعول په توګه ذكر شوي دي.
3- استفهامى ضميرونه د مفعول په توګه: ته څه اخلې؟ ته څوك غواړې؟ څوك وينې؟ تا څه وليدل؟ اشاره هم دشي او هم د شخص لپاره راځي:
ستا څوك په كار دي؟ ستا كوم خوښيږي؟ ستا څومه په كارده؟ ستا كومه خوښيږي؟ په پورتنيو مثالونو كې څه، څوك، څومره، څووم، كوم د پوښتنې ضميرونه دي د مفعول په توګه.
4- ټاكلي ضميرونه: ماټول وليدل. دى ټول ويني.
ناټاكلي ضميرونه: زه هيڅ نه وينم. ځيني وينم او ځيني نه وينم.
5- چې مفعول يې اداتي ضمير وي: دغه چوكۍ واخله او هلته يې كيږده. ته يې وينې. دى يې ګوري. هغه دې بيايي. دوي موخبروي.
يادونه: دلته وينو چې اداتي متصل ضميرونه يوازې د اوسنۍ زمانې په افعالو كې مفعولي حالت لري مګر په ماضيه فعلونو كې مفعول نه بلكې د فاعل په توګه راځي لكه (زه دې وپېژندم) دى يې وليد. زه مو خبر كړم.
6- صفت د مفعول په توګه : زه رنځور وينم. وږي يې بوت. زاړه يې لرې كړل. كاږه يې سم كړل. طبيب ناروغ وليد. يا ناروغان وليدل.
7- عدد د مفعول په توګه: ما يو وليد. يويې راووست. دوه يې مړه كړل، درې يې ونيول. څلوريې په تنګ كړل. دويم درېيم يې وغوښت.
8- فاعلي صفت د مفعول په توګه: زه ليكوونكى وينم چې ليكنه كوي.
9- مصدر (فعلى نوم) د مفعول په توګه: دى ځنګله ته تلل غواړي. دى ډېر لوستل كوي.
ب: مستقيم مفعول د يو تركيب په توګه:
1- سيلانيانو د افغانستان غرونه وليدل. ګلالۍ د جاموغوټه پر سرايښې ده.
د افغانستان راتلونكى زمونږ په فعاليت او لياقت پورې اړه لري.
2- ملالۍ تور قلم وموند. مليار ښكلي ګلونه كرلي دي. شاعران ښه ښه خوبونه ويني.
هفه خپلې ټولې زده كړې پاى ته ورسولې.
3- كليد افغاني د خوشحال خټك د ديوان څخه پنځه لس غزلې، يوه ربّاعي او اوه قصيدې رااخيستې دي او د كتاب په وروستنۍ برخه كې يې هم دوه شعرونه رانقل كړي دي.
4- هلته به ولاړ شو هر څوك به ووينو. مونږ هيڅ نه اخلو. اوس به بل څه وګورو. په لوړ و مثالونو كې 1- اضافى تركيب 2- توصيفى 3- عددي 4- مبهم تركيبونه (غونډونه) دي.
مفعول د بدلي تركيب په توګه:
اول زړه ښه كړه ديار ښه په بوس اوكنار. دلته ديار زړه دبدل په توګه راغلى. زما ژبه نه ده اور ده ګذارونه د ټوپك كا.
5- مصدري تركيبونه د مفعول په توګه: دى پر هر چاتېرى كول نه غواړي. تيرى كول لويه ګناه ده. دى حق خوړل ناروا كارګڼي. پر چا باندې سترګې سرې كول څه معنى لري. مطالعه كول ګټه لري.
6- فعلي نوم (حاصل مصدر) په تركيبى ډول: څاروي خوراك څښاك كوي. په همدې ترتيب مفعول د بشپړو او نابشپړو تكراري تركيبونو په توګه هم راځي د مثال په توګه:
1- كتابونه كتابونه مې وليكل. غرونه غرونه مې چپه كړل.
2- كورمور دې جوړ كړ كه نه. غنم منم يې په ځاى كړل. په دغو مثالونو كې زيات تاكيد ليدل كيږي.
په همدې توګه ډير نور مثالونه هم شته.
دويم ډول غير مستقيم (لرې) مفعول:
په پښتو ژبه كې دغه ډول مفعول هم د كلام د بېلا بېلو اجزاو څخه په مغيره حالت كې د پيشينې او پسينې
Preposition) او (Postposition سره په ارتباطي حالت كې راځي او په جمله كې د يوه نوم حالت او دريځ څرګندوي (ټاكي) زمونږ ګرامر ليكونكو (له، ته، لره) دلرې مفعول نښې ګڼلي دي. لرې مفعول د فعل سره د يوې واسطې له مخې رابطه ټينګوي. د موضوع پراخوالي له كبله مونږ د ډېرو تفصيلاتو څخه دلته تېريږو، يوازې دومره وايو چې ددغه ډول مفعول د يو اسمي مركز حالت داداتو له مخې څرګنديږي يعنى د كوموكو موپيشينو او پسينو سره په كوم يوه نحوي حالت كې قرار لري. د بېلګې په توګه:
اسم، ضمير (ازاد مورفيم) + ته (پسينه):
1- زه تاته كتاب دركوم. 2- جرګه كلي ته ستنه شوه. بريالي ته ووايه چې ځان ساته. مونږ له كور څخه راغلو. تاسې له دوي څخه غوښتنه وكړئ. په دغو مثالونو كې تاته، كلي ته، بريالي ته، له كور څخه، له دوي څخه ارتباطى حالت كې واقع شوي دي او ددوهم مفعول په نامه نومولى شي.
څنګه چې د جوړښت او معنا د افادې له مخې د اداتي تركيبونو په برخه كې دغه موضوع په بشپړه توګه راوړل شوې ده نو په جملو كې ددغو تركيبونو راوړل دومره ضروري نه بريښي. په پښتو ژبه كې د فعل د مربوطاتو او متعلقاتو په باب ويلى شو، چې دغه مربوطه برخې د فعل د پېښېدو وخت، ځاي، حالت، وضعيت، سبب، علت، ملتيا، تم ځاى، پيل ځاى څرګندوي، په عربي اصطلاح د مكان او زمان قيدونه مفعول فيه، د فعل مبدا او پيل ځاى مفعول منه او د فعل مقصد او تم ځاي مفعول له دي. په پښتو ژبه كې مهال، ځاى وضعيت او حالت د قيود و په واسطه ښودلى شي مګر نورې ټولې برخې د ارتباطې حالت سره ياديږي. په لاندنې مثال كې ګورو:
د فابريكې كارګرانو پرون په فابريكه كې په تلوار له خپلې قابريكې څخه خپلو كورونو ته يو شمير ضروري شيان راټول كړل.
په دغه جمله كې د فابريكې كارګران (فاعل مغيره حالت) پرون (د زمانې قيد) په فابريكې كې (مكاني قيد) له خپلې فابريكې څخه (پيل ځاى) په تلوار (حالتي قيد) خپلو كورونوته (دفعل مقصد، سبب) يو شمير ضروري شيان (مفعول) راټول كړل (مركب فعل) دى.

 

 

په پښتو ژبه كې نحوي قيدونه:

قيدونه خود فعل له مربوطاتو څخه دي او د جملې د دوهمې درجې د غړو څخه ګڼل كيږي. څنګه چې ښكاره ده. په پښتو ژبه كې په خپله اصلي قيدونه زيات شمير نه لري خو زيات صفتونه، نومونه په ساده او هم په تركيبى شكل سره په جمله كې دقيد وظيفه ترسره كوي چې دغه كلمې د پيشينو او پسينو سره راځي. په جمله كې قيدونه په اصلي او غير اصلي حالت سره هم راځي.
1- قيد په ساده او تركيبي ډول: الف په جمله كې د ساده قيدونو مثالونه: مسافر ډېر تږى دى. ملنګ غلى ناست دى. دى په دې برخه كې هډو نظر هم نه ښكاره كوي.
دلته (ډېر، غلى، هډو) صفات دي. د ساده (يوستوى) قيدونو په توګه وظيفه لري.
2- په جمله كې د تركيبي قيدونو بېلګې:
الف: قيد د يو پوره بشپړ تكراري تركيب په توګه وي: دى غلې غلې خبرې كوي. دى اوس اوس راورسيد. دى ژر ژر خبرې كوي.
ده ورته ځير ځير كتل. اوس اوس، غلى غلى، ژر ژر، ځير ځير سره له دې چې قيدي مطلب وركوي خو تاكيد هم دى.
ب: چې قيد د يو منځني ارتباط په مرسته تكراري تركيب وي. ادم خان او درخانۍ پټ په پټه د يوبل ديدن كولو.
ج: قيد له يوه نوم او پېشينې په مرسته تركيب وي: په 1919 كې انګريزان زمونږ له هيواد څخه په تيښته وتښتيدل.
د معنا له مخې د قيد ډولونه:
1- د حالت او څرنګوالي قيد: د فعل څرنګوالى او حالت ورځني ښكاره كيږي. دغه د څه ډول، څه قسم، څنګه سوالونو ته ځواب وايي او ددغه قيد مثالونه ډير دي خو مونږ يې يو څو د بېلګې په توګه رااخلو:
1- درخانۍ ناڅا په له خوبه راويښه شوه.
2- دوي په خوښه كار كوي. 3- له ډيره غمه په زوره خندا كوي. 4- له بېرې سمدستي وتښتيد
5- زه خوشحال كمزوري نه يم چې به ډاركړم. په ښكاره نارې وهم چې خوله يې راكړه.
چې يې تللم په خندا خندا ديدارته اوس يې دروممه په ژړا ژړا مزار ته.
6- وروغوندې پرده پورته كيږي او يو څوك نا اشنا غوندې سړى راننوځي.
7- مونږ له تا سونه د زړه له كومې مننه كوو. 8- تورپيكۍ له خپلې خواښې سره په زوره زوره لګيا ده.
9- د سيند اوبه په كرار كرار د ځمكې تل ته لارپيدا كوي.
2- د درجې، اندازې (شمير -كميت) قيد:
د فعل اندازه او درجه ښيي: ملالۍ لږه لږه ناروغه ده. مور او زوى پنځه كاله سره ونه ليدل.
ما څو ځلې درته ويلي دي چې دا ښه كار نه دى يا (څووارې). په دې ورځو كې بيخي نه معلوميږې يا له سره نه ښكارې. دوي سره مونږ لږ لږ پيژنو: هيواد پرمونږ بې شانه ګران دى.
3- د سبب او علت له پاره:
دغه قيدونه هم د كلام له بېلا بېلو توكونو څخه جوړيږي تاسې په څه وجه مرورياست يا په څه سبب مرور ياست.
ستاله لاسه هيڅ ارام نه كيږي. ماشومانو ته له بېرې خوب نه ورځي.
دغه خلك په غلانيول شوي دي. دوي يې په كنځلو له كوره ويستل.
4- د مقصد قيد:
ددې قيد څخه د خبر (فعل) هدف او مقصد څرګنديږي. د خداي د پاره راشه! ستاليدوته راغلم. ماشوم خبرو كولو ته ځان جوړ وي. دا دومره هلې ځلې ستا د پاره كوم. دلته د خداى له پاره، ستاليدو ته، خبرو كولوته، ستا د پاره، د قيد دنده ترسره كوي.
5- د شك قيد: خداى زده كله به راشي، ګوندې سبا ته راشي. لكه چې نه راځي.
6- د تاكيد قيد: ته به نن خامخا زمونږ مجلس ته راځې. دى نن په خپله راغى. دغه كالي ښه پاك ووينځه. دغه سړي سوچ ليوني دي.
7- د مهال (زمان) نحوي قيود:
د فعل د پېښيدو شېبه او وخت څرګندوي، د زمانې قيد هم د لفظ په لحاظ ساده او يا تركيبي وي.
1- د ساده زماني قيدونو مثالونه: مونږ اوس پر خپل ځان باور لرو. دى پرون له ننګرهاره راغى. نن هر څوك خپل دوست او دښمن پېژني.
په تركيبى توګه:
په ژمي كې د كابل هوا سړه وي. له پخوا څخه دا متل دى. تر اوسه پورې لاپريكړه نه ده شوې. يا تر ماښامه ناست وو. له هغه وخت نه تردې وخته پورې ډير كلونه تېر شول. په يوه ورځ په يوه ساعت كې له يوې شفاخانې نه دوه جنازې راووتلې.
قيد د عطف په توګه:
مونږ شپه او ورځ كاركوو. خبره به نن او سباكې معلومه شي.
8- د ځاى قيد:
د فعل د پېښيدو ځاي (چېرته، د كوم ځاي نه، كوم ځاى ته، په كوم ځاى كې) حالتونه ښيي. دا هم په ساده او تركيبى توګه راځي.
د پيل ځاى او تم ځاى په توګه:
1-هورې خلك ناست دي. دورې څه كيږي. بهر ساړه دي. چېرته دې ښه هلته دې شپه. په دغو مثالونو كې هوري، دورې، بهر، چيرته، هلته د ځاى قيود دي.
2- په تركيبي توګه: شاته څوك ناست دي. مخ ته مه راځه. له نژدې څخه خبرې كوي.
له كوم ځايه راغلې، تردې ځايه پورې راغلې. په المارۍ كې څه شيان ځاى شوي دي. په كاله كې كښينه، د سيند په غاړه يوه كښتۍ وه.
د ځاي قيد د يوتكراري تركيب په توګه وي:
1- ځاي پر ځاي ودريږه 2- كلي په كلي وګرځيد 3- حجره په حجره ګرځي 4- كوراكور خلك خبر شول.
په پښتو ژبه كې دوه يا زيات څو قيدونه د يوه فعل تابع وي او يوې ټاكلې پوښتنې ته ځواب وركوي. دغه وروسته جملې د مثال په توګه ګورو:
په ډېره مينه په ډيره تلو سه په بيړه بيړه يې ځانونه د ګلونو د خنديدو تماشې ته راورسول. دنوي كال استازى او د نوي ژوند قاصد په ډير د رزاو د روز داكسوس په غاړو، د ښايسته بلخ په ورشو، د هري رود په څنډو، دغور په غوړې مرغې، د بست په لرغونو مېنو، د هلمند په ګل كڅونو، د كندهار او كابل په دربارونو، د غزني په يادګارونو، د پكتيا په زړو درو، د بولان او ګومل په تاريخي درو، د كسي غره او سپين غره په څوكو، د خيبر او تاترې په تړو، د سوات او بنير په سردرو، د باګرام په باغ وبڼ، د چترال او ګلګيت په ځنګلونو، د بستي او ګواد رپه بندرونو كښته پورته وګرځيد.
په دغو جملو كې ګورو چې (په ډير درزاو د روز) د حالتي قيد ښودنه ده او نور ټول د ځاي قيدونه په پرله پسې توګه راغلي دي. د هر قيد ترمنځ يو عطفي رابطه او اضافى رابطه ليدل كيږي. په پښتو ژبه كې دغه ډول متعد د قيدونه زيات مروج دي.

 

 

څلورم څپركى

په پښتو ژبه كې د جملو خصوصيات (ځانګړتياوې)
د ژبې د ژبنيو فورمونو د مطالعې او څېړنې څخه داسې نتيجه ترلاسه كيږي چې د پښتو ژبې په جملو كې د جوړښت او ساختمان دوه ډوله ځانګړتياوې شته دي. دغه دواړه برخې (عروضي او نحوي) په لاندې كرښوكې بيانول غواړو:
لومړى: د عروضي جنبې په باب څرګندونه:
څرګنده ده چې داكثرو ژبو په تېره بيا د پښتو ژبې عروضي، نحوي (سينتكسي) څېړنې تر اوسه پوره بشپړې شوي نه دي ځكه چې تر اوسه پورې څېړونكو ژبه درسم الخط (ليك) په اساس تجزيه كړې ده، خو په ډيرو ژبو كې او په پښتو ژبه كې ځيني داسې نحوي عناصر شته چې يوازې په تلفظ (وينا) كې څرګنديږي او په ليك كې نه څرګنديږي. له دغو څخه د خج، اهنګ، الحاق پيوستون، بيلتون (وصل او فصل) عناصر دي. د پښتو ژبې دغه عروضي برخې ته كومه خاصه پاملرنه نه ده شوى، په تېره بيا د اهنګ (
Intonation)، فصل او وصل موضوع پوره روښانه څېړل شوې نه ده، مګر د خج و په باب په ډيرو ګرامرونو كې او يا په ځانګړي توګه خواره واره مواد ليدل كيږي، چې د هغو له ډلو څخه د پوهاند رښتين (د پښتو ګرامر 1327 لومړى ټوك (12 مخ) كې د خج د اهميت او په كلمو كې د معنا وو د بدلون په باب څرګندونې شوي دي. د دروند او سپك خج يادونه يې هم كړې ده. همدارنګه محمد ګل مومند (د پښتو ژبې لياره) كې د خج يادونه يې هم كړې ده. د زياتو معلوماتو له پاره د همدغه اثر (18-19-20) مخونه وګورئ.
د پښتو ژبې خج په باره كې څېړنه د ډاكتر بيچكا ليكنه ده، چې ترجمه يې د 1348 كال (د كابل مجلى په (2-3) ګڼو كې چاپ شوې او د پښتو ژبې د ځينو فعلونو او تركيبي كلمو د خج په باب ځيني ژبپوهنيز پرنسيبونه وړاندې كړي دي. د زيات تفصيل له پاره همدغه مقاله وګورئ.
(خج يا فشار د پښتو په ژبه كې) د 1346كال د كابل مجلې (10) ګڼه چاپ د معلوماتو د پاره وګورئ. همدارنګه دلته به د موضوع په اړه د لغوي خج او فونيم (غږيزواحد) په باب څه ضروري څرګندونې وړاندې كول بې ځايه نه ګڼو.
د پښتو ژبې ټول غږونه د غږيز سيستم له پلوه پر دوو برخو بېليږي:
يوې ته كتاريز او بلې ته سر كتاريز) وايي. كابل مجله 1355 كال لومړۍ ګڼه) او يا د كتاريز او غير كتاريز په نومو سرهء ياديږي.
په انګليسي، روسي ژبو كې كتاريز غږونو (فونيمونو) ته
Segmental او غير كتاريز غږونوته (Suprasegmental Phonemes) وايي.
پوهاند رحيم الهام د دري ژبې د فونيمونو د تشريح په برخه كې د سيګمينټ
Segment د پاره (مقطعه‌ء) او سوپر سېګمېټ (Supra Segment) د پاره عروضي اصطلاحات وضع كړي دي. كوم اصطلاحات چې ښاغلي پوهاند الهام د ژبپوهنې د پورتنيو اصطلاحاتو له پاره ټاكلي دي. پوره سمون كولى شي. څنګه چې د پښتو ژبې ددغو اصطلاحګانو دپاره كومه خاصه نومونه نه لرونو د استعمال په ځينو برخو كې به د نوموړو اصطلاحګانو څخه ګټه اخيستل هم بې ځايه نه وي.
كه مونږ د پښتو ژبي (كتاريز يا غير كتاريز) اصطلاحات د انګليسي ژبې سره پرتله كړونو كټ مټ يو ډول مفاهيم افاده كوي. د پښتو ژبې ټول واولونه او كانسو نينټونه كتاريز غږيز واحدونه (فونيمونه) دي. مګر غير كتاريز (سوپر سيګمېنت) غږونه (خج، اهنګ، لحن) غږيز واحدونه (فونيمونه) نه دي. د خج د څېړنې په برخه كې د ژبپوهانو ترمنځ د نظرونو بېلوالى ليدل كيږي. ځيني پوهان خج فونيم ګڼي مګر ځيني بيا خج د فونيمونو په ډله كې نه ګڼي. د دواړو نظريو خاوندان ځيني ذهنى اوعيني دلايل هم وړاندې كوي. مونږ دلته دغه قضاوت چې خج (فونيم) ونه ګڼل شي د يو څه منطقى استدلال سره سم دواقعيت څخه لرې نه ګڼو د موضوع د تائيد لپاره ګورو:
فونيم هغه غږيز واحد (ټوك) دى چې:
1- نه تجزيه كيدونكى دى 2- خپلواك دى (د مقايسې له پلوه) 3- سيكمېنت كتاريز (مقطعۍ) دى 4- بالقوه د معنا سره ارتباط لري. 5- د معنا لرونكو ژبنيو واحدونو (مورفيم، كلمه) غږيزه بڼه جوړ وي.
6- معنا لرونكي ژبني واحدونه سره بېلوي 7- ټول غړي (الوفونونه) يې په صـــــــوتي لحاظ غږيز
مشابهت سره لري مګر خج دغه ټولې ځانګړتياوې نه لري، يوازې د كلمو د معنا په تغير او د غږيزې بڼې په توپير كې رول لري. د خج او فونيم يوبل څرګند او جوت توپير دادى چې خج د غږيز سيستم يو مستقل عنصر دى، بلكې د فونيمونو ْ(غږيز واحدونو) يو داسې څرګندونه يا خصوصيت دى چې د يوې كلمې په څپه يز جوړښت كې جوتيږي.
مثلا: د پښتو ژبې دغه كلمه (ښكاري) د فونيم له نظره (ښ، ك، ا، ر، ي) برخى دي. ولې په همدې فونيم كې يو ټاكلي غږ يا خج چې پر لومړۍ يادوهمې څپې كې ښكاره كيږي. لكه د (ښكاري) په كلمه كې چې خج پر لومړۍ څپې وي نو فعل حال دى يعنى دليدل كيږي يا څرګنديږي په معنا، ولې په دوهمې څپې باندې خج د نوم حيثيت لري يعنى ښكاركوونكى. همداسى نور مثالونه.
اوس چې د سېګمينت او سوپر سيګمنت په معنا پوه شو نو راګرځو خپلې موضوع ته. دلته داهم بايد وويل شي چې د عروضي جنبو په باب د خج، اهنګ او الحاق په نومونو سره څرګندونې او څېړنې شته دى. پنزل په پښتو ژبه كې درې ډوله خجونه (دروند، منځنى متوسط) او سپك) او درې ډوله اهنګونه (جګ، منځنى، كښتنى) ښودلي دي او همدرانګه وايي چې ښايي درې ډوله الحاق (خلاص
Open) جزيي (فاصلوي Hyphen) او پوره (التصاقى Close و مومو او ورپسې د خج او فونيمي تغيير، دافګسونو خج، د خج تغييرات سره د مثالونو ښودلي دي. وروسته تردې د جملو د خج او اهنګ په باپ د تركيبونو د الحاق په برخه كې توضيحات وركړي دي او د عروضي جنبې اوليك دود په باب څه خبرې هم شته دي، چې مونږ يې د موضوع د اوږدوالي له كبله ورنه تيريږو. همدارنګه ډاكتر زيار د خبري جملو د پاره وليدونكى او سوالي جملو لپاره جګيدونكى اهنګ په ګوته كوي مګر خج يې بيا په دريو ډولو په دوديز ډول بېل كړى دى، چې د جملوي، لغوي هجايي په نومو سره يې نومولى. خو دلته څه غورهم په كار دى. ځكه دا خبره بايد له ياده ونه باسو چې په جمله كې پر كلمو باندې د خج دريځ د جملو د اهنګ ټاكونكى هم وي.
خج معمولا په كلمو كې او د كلمو په ساختمانونو كې برخه لري د ژبې د صرفي ساختمان سره هم اړيكي ټينګوي او په جملو كې د جملوي فشار په توګه وظيفه ترسره كوي. په دې ترتيب سره اهنګ له اوږدو ساختمانو يعنى جملو، فقرو سره تړون او ارتباط لري او د هغوي د نحوي معنا ګانو ټاكونكى وي.
اهنګ په پښتو جملو كې ژبنى ارزښت لري. څنګه چې ليدل كيږي تر اوسه پورې په پښتو يا فارسي ژبو كې د اهنګ ډولونه درې يا (څلور) معيارونه په ګوته شوي دي. لكه خورا جګ اهنګ، جګ اهنګ، منځنى اهنګ او ټيټ اهنګ. د موضوع دروښانتياله پاره يوه داسې جمله راوړو:
1- تورپيكۍ راغله. 2- تورپيكۍ راغله.
3- تورپيكۍ راغله! 4- تورپيكۍ! راغله.
په پورتنيو جملو كې ترتيب او تشكيلوونكي اجزاوې كټ مټ سره يودي پرته له څلورمې جملى څخه، ولې د اهنګونو له مخې معنوي بېلوالى يې پيژندل كيږي.
د نحوي تجزيې له مخې زمونږ پورتني مثالونه يعنى هره يوه جمله چې (معنوي توپير سره لري) درې تشكيلووئكي برخې لريز دوې برخې يې په ليك كې څرګندې دي لكْه:
تورپيكۍ راغله. دغه جمله په اسمي او فعلي برخو سره بېليږي چې او له برخه د جملى فاعل (مسند اليه) او دوهمه برخه يې فعل (مسند) دى. دريمه برخه يې په ليك كې نه انځوريږي په دې حساب بېل بېل اهنګونه په دغو جملو كې د څلورو جملو معنا ټاكي يعنى د اهنګ توپير د جملې د معنوي نوعيت سبب ګرځي.
په دې توګه غواړو د پښتو ژبې د جملو عروضي ځانګړنې په جلا توګه په ګوته كړو.

 

 

اول: د پښتو ژبې دجملو عروضى خصوصيات:

د يوې جملې د ساختمان او جوړښت په څېړ نه او مطالعه كې دغه لاندې عروضي نښې نښانې سره بيلول غواړو:
الف: اهنګ: په ژبه كې اهنګ دا وازد ټيټېدو او لوړيدو يو ډول زيروبم دى. په پښتو ژبه كې د نورو ډيرو ژبو په څېر داهنګ مفهوم خاص ارزښت لري ځكه هره ژبه د جملې او نورو غونډونو يو خاص اهنګ لري. د اهنګ بدلون او توپير د جملې د معنا د بدلون سبب ګرځي. كه څه هم د جملى جوړښت، فورم (شكل) به بدلون نه وي موندلى خو همدغه اهنګ دى چې په دغه ډول جملو كې خبري او نا خبري جملې سره بيلوي.
د اهنګ د بدلون له مخې جملې د معنا له مخې په خبري، سواليه، تعجبي، ندايي باندې ويشل كيږي(1).
كه چېرې جملې د ليك د نښو له مخې بيلې كړاى شي نو دا به يوه نيمګړې هڅه وي. د جملى د ډولونو ويش د معنا له مخې د عروضي خصوصياتو له مخې كيږي. خوله بده مرغه په پښتو ژبه كې دغه عروضي برخه پوره او علمي نه ده څېړل شوې كه كومې ويشنې شوي دي هغه هم اټكلي خبره ده مګر دغه كار به هغه وخت بشپړ او باوري وي چې لابراتواري ازموينه د جملو د عروضي ځانګړنې (اهنګ، فشار) په برخه كې ترسره شي. كه د پښتو ژبې جملې (بشپړې او نابشپړې) داهنګ له مخې وڅېړلې شي نو د جملې ډير ډولونه به هم څرګند شي خو دلته مونږ څه نا څه په دوديز ډول خبري، سوالي، تعجبي، ندايي او امري جملى د خپلواهنګو نو په مرسته بيلوو. مونږ دغه مطلب د پوهاند الهام له روش جديد در تحقيق د ستور زبان دري) څخه راوړى دى.
1- خبري اهنګ: اوار پيل كيږي او بيالږ كښته (پروت) پاى ته رسيږي. البته وليدونكى نرم اهنګ دى او په يو منځني لحن سره ويل كيږي.
نوټ: ددې لپاره چې د نورو جملو ترمنځ بېلوالى موښودلى وي نو د خبري جملې د اهنګ د پاره
Intonation=I نښه راوړ ويا IC=1 فورم ورته ټاكو. په دي مانا:
I د Intonation لنډيز او (C) د Construction لنډيز په توګه:
مثال يې : عمومي بڼه، خبري جمله:
IC 1

پسرلى د خپلو خوږو وږمو سره راورسيد. د ګلانو سرونه وږمو ورو ورو او په خيال سره ښورول.
2- د پوښتنې اهنګ: په هغه صورت كې چې په جمله كې د پوښتنې كلمې ولرونو ددغه ډول جملې اهنګ لوړبيا ټيټ وي په دې توګه يې پيژنو:
IC- 2

مثال:
چېرته تاسى روان ياست؟ څوك ستاسى پوښتنې ته راغلى و؟
بل په هغو جملو كې چې استفهاميه كلمه نه وي نو په دغه ډول جملو كې اهنګ ټيټ پيل كيږي او بيا نيغ پروت لوړ پاي ته رسيږي. لكه: تاسى دلته هره ورځ راځى؟ تاسى له مونږ سره خبرې كوئ؟

همدارنګه په داسې جملو كې چې د سوال او ځواب په توګه وي هم يو بل ډول اهنګ چې IC 4 په توګه راغلى دى. اهنګ په پاي كې لوړيږي.

مثال:
مېله خلاصه شوه مونږ كورونو ته ولاړ واوتاسې؟
يادونه: هغه استفهاميه جملې چې ځواب يې هويانه وي اهنګ يې جيګېدونكى وي او د نورو استفهاميه جملو اهنګ په هغه برخه كې لوړيږي چې مطلوبه ځواب غوښتل شوى وي.
3- د تعجبي جملې اهنګ: هم ټيټ پيل كيږي او بيا پورته مخ په ځوړ پاى ته رسيږي مګر كله داسې هم پېښېږي چې لوړ پيل پريوټى پاي ته رسې چې دا بيا د جملې د مطلب په ټكي پورې اړه لري.
1- څه كارونه يې ونه كړل! 2- داهم شوه خبره! 3- ته هم لادومره شوې!! 4- دې ته لاګوره!
ب: په پښتو ژبه كې خج:
هره ژبه د خج ځانګړى سيستم لري او په هرې ژبې كې د خج دريځ په كلمه (لغت) او جمله كې يو له بله توپير لري. خج په بېلا بېلو ژبو كې بېلا بېلې ځانګړتياوې لري. د ژبپوهانو په نظر په نړۍ كې داسې ژبې هم شته چې خج يا لغوي خج نه لري مګر داسې نورې ژبې دي چې خج لرونكي وي دغه خج لرونكي عناصر د ځانګړو خصوصيتونو او موقعيتونو له مخې سره توپير هم لري. د نړۍ په ځينو ژبو كې لغوي خج يو معين او ټاكلى ځاى لري خو په ځينو نورو ژبو كې بيا د موقعيت او ځاى له مخې متحرك (خوځند) دى.
په پښتو ژبه كې هره كلمه (مورفيم) ځانته ټاكلى خج لري خو دا هم بايد زياته كړو چې د ټولو كلمو د خج موقعيت يو ډول نه دى په ځينو كلمو كې پر لومړۍ څپې لكه (وسپنه، ګټه) په ځينو كې پرمنځنۍ څپې (لوړوالى، مغلواله، پښتنواله) او بيا كله د ځينو كليمو پرورستنۍ څپې لكه (ګټه، تللى وو) خج راځي بيا ځيني كلمې هم شته چې د هغو خج تغيير نه كوي لكه:
خټګر، خټګره، (ښځه، ښځې، ښځو).
په وينا كې خج لرونكې څپه د بې خجه څپي څخه په دې لاندنيو خصوصياتو سره جلا كيږي.
1- فشار 2- د اهنګ جګوالى 3- اوږدوالى. د خجنې څپې دغه ځانګړتياوي په بيلو ژبو كې سره توپير لري.
دلته زمونږ مقصد د پښتو ژبې خجن عناصر دي، په دې توګه دغه خجن عناصر (څپې) په عمومي توګه دوې څرګندې ځانګړتياوي لري.
1- خجنه څپه نسبت بې خجه څپې ته په زيات فشار سره ويل كيږي. 2- خجنه څپه نسبت بې خجه څپې ته اوږده ويل كيږي. ددې علت دادى چې په پښتو ژبه كې هغه واول چې خج لرونكې څپې كې راغلى وي نسبت هغه واول ته چې په بې خجه خپې كې وي اوږدويل كيږي.
په همدې اساس په پښتو ژبه كې دنيا ميكي خج موجود دى چې پر نورو عواملو سربېره د اهنګ او د غږ د اوږدوالي سره مستقيم ارتباط لري. په دې توګه خج په پښتو ژبـــــه كې دوه څرګند خصوصيتونه لري يعنى پركومې څپې چې خج راغلى وي هغه نظر بې خجه څپى ته اوږد او هم يې فشار زيات وي. څنګه چې د خج دريځ د پښتو ژبې په كلمو كې متحرك (خوځند) دى نو د پښتو ژبى په لغوي او ګرامري جوړښت كې ډير ارزښت لري، يعنى خج په جمله كې د خپل اهميت له مخې هم څو ډوله دى (منطقى، لغوي او د جملې خج) دغه د خج موقعيت د كلمې په معنا او مقصد باندې هم ډيره اغيزه كوي او د خج د موقعيت په اساس كلمې (الفاظ) (اسمي- فعلي) او نورو سره بېلېږي. ددې له پاره دغه لاندې مثالونه راوړو:
1- (جاله) (خج پرلومړۍ څپې) ځاله، اشيانه.
2- (جاله) (خج پر دوهمې (وروستۍ څپې) داوبو جاله.
3- (بوره)، (خج په لومړۍ څپې) زوى مړې
4- (بوره) (خج پر وروستۍ څپې) (خوږه) (قند).
ښكاري- (خج پرلومړۍ څپې) فعل = ليدل كيږي. څرګنديږي، معلوميږي.
ښكاري، (خج په وروستۍ څپې) نوم = ښكار كوونكى. (فاعلى صفت)
تېره
(پر لومړۍ څپې) ماضي (تيره زمانه).
تېره (پر وروستۍ څپى) د پڅ ضد = تېز
جوړه
(پر لومړۍ څپې) سوله، روغه
جوړه- (په وروستۍ څپې) جفت، جامې، دناوې جوړه.
2- د خج د موقعيت په اساس دځينو كلمو ګرامري معناګانې ټاكل كيږي.
ننوتل- (خج پر وروستۍ څپه) (استمرارى) جمع عدد ماضى فعل
ننوتل
(خج پر لومړۍ څپې) (مطلق جمع عدد ماضى فعل).
ننوت: (خج پر وروستۍ څپې) استمراري ماضي مفرد دريم شخص):
ننوت: (خج پر لومړۍ څپې) مطلقه ماضي مفرد دريم شخص.
كه څه هم فشار په كلمو او د كلمو په ساختمانونو كې راځي يعنى يوه كلمه ممكن څو هجاوې ولري مګر ټول سيلابونه يو ډول نه ويل كيږي په دې معنا چې ددغو سيلابونو له ډلې څخه يو سيلاب نظر نوروته دروند ويل كيږي. دغه برخه د خج لرونكي هجا په نامه نومول كيږي. يعنى په دغه هيجا باندې فشار راوړل كيږي خو د كلمې نورې هجاوې كمزورى. او لنډې ويل كيږي. همدارنګه خج په جملو كې هم اغيزه ښندي يعنى كه دجملې پريوه توكي باندې زيات فشار راشي هماغه توكى خجن كيږي او نور توكونه به يې بې خجه او يا كمزوري خجونه ولري.
دغه خجن توكي د نورو توكونو څخه زيات د مطلب ټكي بيانوي. د مثال په توګه.
زه كورته ځم. يا ماليك وليكه.
په دې جملو كې كه چېرې خج په (زه)
(ما) ضميرونو باندې چې د جملې فاعل هم دى راشي نو دلته مونږ سمدلاسه پوهيږو چې جمله د څوك او چا استفهامي ضميرونو په مرسته سواليه كيږي او يا برعكس كه جمله د څوك او چاپه مرسته سواليه شي نومونږ پوهيږو چې په ځواب كې جملوي فشار د جملو د نورو برخو څخه (1) په (زه) (2) پر (ما) باندې زيات دى.
مګر كه چېرې جمله د چېرې، چېرته يا څه او يا داسې نورو ژبنيو فورمونو په واسطه سواليه شي. نو پوهيږو چې په ځواب كې جملوي فشار پر (كور) (ليك) باندې راځي او يا كه فشار په خبري جملو (زه كورته ځم) يا ماليك وليكه) كې د (كور) او (ليك) باندې زيات وي نوسواليه جمله د (چيري- څه) او داسې نورو فورمونو په ذريعه سواليه كيږي. ولې كه فشار پر (ځم) او (وليكه) فعلونو باندې زيات وي نو په ځواب كې هم فشار په دغه برخه باندې راځي. يا دا بل مثال: پسرلى راغى.
كه فشار پر (پسرلي) راشي دويونكي مقصد د پسرلي څخه دى او كه پر (راغى) باندې وي بيانو د پسرلي د راتګ مفهوم زيات ارزښت لري او پسرلي ته دويمه درجه ارزښت وركول كيږي. همدغه راز په سواليه، تعجبي، امري جملو كې دغه قاعده د تطبيق وړ ده.
ج: بيلتون او پيوستون (فصل او وصل):
بيلتون يا وقفه په تركيب (غونډ) او جمله كې د لفظي او نحوي ډلو (كلمو، تركيبونو) د بېلولو له پاره راځي او همدارنګه د بېلتون (وقفې) له مخې د جملو په پاي كې يوه جمله له بلې نه جلا كيږي.
پيوستون يا اتصال: په تركيبونو او جملو كې د مربوطه اجزاو ترمنځ الحاق او پيوستون ګڼل كيږي. په دې معنا سره چې دلته مقصد د كلمو، عبارتونو او جملو په برخه كې دوينا اصلي اوسمه بڼه ده په كومو كلمو، تركيبونو يا جملو كې د بيلتون يا پيوستون ضرورت ليدل كيږي. دلته كه د دووتوكونو (كلمو، غونډونو، جملو) پاي او پيل سره يو ځاي جوخت وويل شي يوه معنا او كه بيل او جلا يعنى په يو څه ځنډ سره وويل شي، نو مطلب بدليږي، دلته بايد دا په نظر كې ونيول شي چې مطلب او مقصد په نوموړي، جملې او يا تركيب كې څه شى دى او يا خو په ځينو ځايونو كې ددغو عناصرو معنا ګډوډه كيږي يا خو پوره او سم مطلب په لاس نه راځي. ددې مطلب د روښانولو له پاره د پښتو ژبې يو څو مثالونه راوړو. په دې لاندنيو جملو كې بېلتون او پيوستون په ښه توګه روښانه كيږي.
1- بريالى حيران، ناست دى.
2- نورګل زړور، ورغى.
3- سورګل ستومان، راغى.
4- نور محمد غمجن، لاړ.
په دغو جملو كې كه چېرې حيران، زړور، ستومان، غمجن د جملې د مسند اليه له متعلقاتو څخه وي نوپاتې برخه يې (ناست دي، ورغى، راغى، لاړ) د جملو (مسند) فعلونه دي.
همدارنګه يو بل مثال:
فرياد فريادي لاړ له دنيا نه ارماني
د مرګ قاصد ته ګوره راځي ناګهانه
د لومړي بيت مطلب د مخكنيو جملو په ترتيب سره پيوستون او بيلتون په توګه لولو لكه:
فرياد فريادي، فرياد، فريادي مګر په دوهم بيت كې د مرګ قاصد ته ګوره راځي ناګهانه، په اصل كې داسې لوستل كيږي. د مرګ قاصد ته يعنى وقفه (مكث) وروسته له (ته) څخه، مګر كه (ته) ارتباطى تورى د قاصد د كلمې سره پيوست ونه ويل شي او څه په ځنډ سره وويل شي نو بيا پورتنى مطلب له لاسه وركوي. (ته) بيا د دويم شخص ضمير په توګه مفهوم وركوي چې د مطلب ټكى نه دى لكه د مرګ قاصد ته ګوره راځي ناګهانه.
بله نمونه: دازمانه، حيانه كوي.
بيلتون: دا زما- نه حيانه كوي (نفى، له ما څخه) مطلب دى، پيوستون: دا زمانه) حيانه كوي. دلته (زمانه مقصد وخت او نوم دى).
په لاندې مثال كې دوه مشترك تكراري الفاظ وينو:
1- سورګل، حيران حيران كتل.
بيلتون په لومړي سركې (سورګل) څخه وروسته يو څه ځند خامخا راځي چې حيران حيران كتل د فعل قيد په تكراري توګه ښيي او د فعل له پاره پيوستون ګڼل كيږي. د فاعل سره د پيوستون له پاره سورګل حيران، حيران كتل.
چې دلته سورګل حيران نه وروسته څه وقفه راشي نو لومړى حيران د نوم (فاعل) مربوطه برخه جوړوي او دوهم حيران د فعل سره اړيكي لري. خو كه چېرې د فاعل سره جوخت ونه ويل شي نو بيا به داسې معنا ښندي.
1- بريالى، حيران ناست دى 2- نورګل- زړور راغى 3- سورګل، ستومان راغى 4- نورمحمد، غمجن لاړ.
په دې ترتيب حيران، زړور، ستومان- غمجن د فعل د مربوطاتو څگخه دى يعنى د جملې دفعل سره يې فعلي تركيبونه جوړ كړي او قيدي معناګانې ښندي يعنى دغه صفتونه د قيد په توګه وظيفه ترسره كوي. يادغه لاندې تركيبونه په جمله كې ګورو.
د زړه سوي اهونه يې له خولې نه پورته كيږي. په دغه جمله كې دوه ځايه د فصل او وصل مثالونه وينو:
اول: دجملې مبتدا (د زړه سوي اهونه) كه د زړه سوي نه وروسته لږ څه مكث وكړاى شي او ورپسې (اهونه) وويل شي نو دغه د اضافي تركيب په توګه د لسوزي (زړه سوي) په مفهوم د يوه مجرد نوم معنا او مفهوم رسوي چې په دغه تركيب كې (زړه سوى) مضاف اليه او اهونه مضاف ګڼل كيږي. خو كه چيرې دا ډول ويل شي: د زړه، سوي اهونه نو دلته بيا (زړه) مضاف اليه او سوي اهونه (توصيفى تركيب) مضاف دى چې په منطقي لحاظ د زړه، سوي اهونه سم بريښي.
دويم ددغه جملې د خبر برخه هم ګورو.
1- له خولې نه، پورته كيږي او كه بيا دغه فعلي برخه (مسند) داسي ولولو: (له خولې، نه پورته كيږي) دلته بيا منفى فعل څرګنديږي چې البته مطلب د نفې صورت نه دى.

 

 

دويم: په پښتو ژبه كې دجملې نحوي خصوصيتونه (ځانګړتياوي):

څنګه چې ښكاره ده هر ډول كلمې او مورفيمونه په جلا او پرته له ارتباطه پوره او بشپْړه معنا نه وركوي نو په دې توګه هر تركيب ته (غونډ- جمله) پرته له نحوي ځانګړنې (خصوصياتو) څخه جمله نه شوو يلاى مګر هغه الفاظ او مورفيمونه او (غونډونه) چې يو بل سره نحوي رابطه ولري جمله، تركيب، غونډ ورته ويلى شو.
دلته مونږ په جملو كې د كلمو، مورفيمو، (اسمي، فعلي) غونډونو ترمنځ نحوي رابطه په لاندې توګه بيانوو:
الف: مطابقت (سمون):
د مطابقت معنا هغه ده چې په تركيبونو كې (1) د كلمو ترمنځ او په جمله كې د جملې د اجزاو يا غونډونو (اسمي- فعلي) ترمنځ ګرامري مطابقت موجود وي دغه مطابقت او سمون د جملې د فاعل او فعل يا مبتدا او خبر ترمنځ د عدد، جنس او شخص له مخې په نظر كې نيول كيږي.
د عدد له پلوه مطابقت:
هغه وي چې دجملې اركان (اجزا) د عدد (مفرد، جمع) له مخې سره سمون ولري. كه چېرې د جملې د مبتدا فاعل برخه (مفرد) يووي يا (جمع) ډير كسان وي نو د خبر (فعل) برخه هم ورسره د مفرد يا جمع په شكل راوړل كيږي.
د جنس له پلوه سمون او مطابقت:
كه فاعل ښځينه جنس وي فعل ورسره په ښځينه ډول كارول كيږي او كه فاعل نارينه جنس وي نو د جملې فعل ورسره د نارينه په ډول راوړل كيږي.
د شخص له مخې مطّابقت او سمون:
هغه دى چې په جمله كې (فاعل، مسند اليه، مبتدا) هر يو شخص (لومړى- دويم
درېيم) راغلى وي نو (فعل، مسند، خبر) ورسره سم وكارول شي.
په پښتو ژبه كې د مسند اليه او مسند سمون:
په پښتو ژبه كې د مسند اليه او مسند رابطه اوسمون د فعل په ډول او ګروپ پورې اړه لري.
د نحوي وضعيت له مخې دپښتو ټول فعلونه په دوو اساسي ډلو ويشل كيږي (لازمي او متعدي)
يو: د ټولو لازمي او متعدي فعلونو په حاليه (ناتېره) ګروپ كې د فعل او فاعل ترمنځ مطابقت وي.
دوه:د متعدي (معلوم او مجهول) افعالو په ماضيه (تېره) ګروپ كې د فعل او مفعول ترمنځ مطابقت ليدل كيږي.
د موضوع د روښانولو لپاره دغه لاندې مثالونه راوړو:
الف: په لازمي فعلونو كې د فعل او فاعل سمون په لاندې توګه دى:
لازمي فعل په تېره زمانه كې:
1- زه پرون له پوهنتون څخه كورته راغلم.
2- مونږ پرون له پوهنتون څخه كورته راغلو.
3- ته پرون له پوهنتون څخه كورته راغلې.
4- تاسې پرون له پوهنتون څخه كورته راغلئ.
5- دى پرون له پوهنتون څخه كور ته راغى.
6- دوي پرون له پوهنتون څخه كورته راغلل.
7- دا پرون له پوهنتون څخه كورته راغله.
8- دوى پرون له پوهنتون څخه كورته راغلې.
په دغو مثالونو كې ګورو چې فعل (لازمې) د جملې له فاعل سره په تېره زمانه كې د عدد او شخص له مخې سمون لري.
2- لازمي فعل مطابقت په اوسنۍ (ناتيره) زمانه) كې د فاعل سره:
1- زه ستاليدو له پاره راځم مونږ ستاليدو له پاره راځو.
2- ته زما ليدو له پاره راځې تاسې زما ليدو له پاره راځئ.
3- دى، دا زما ليدو له پاره راځي دوي زماليدو له پاره راځي.
په دغو جملو كې د فعل سمون د فاعل سره د شخص او عدد له مخې جوت دى ولې د درېيم شخص مطابقت د فعل سره د جنس، عدد له مخې نه ښكاري ځكه يو ډول تصريف شوى دى.
ب: د متعدي (معلوم) فعل مطابقت:
1- اوسنۍ زمانه:
مفرد جمع
1- زه مقاله ليكم مونږ مقاله ليكو
2- ته مقاله ليكې تاسى مقاله ليكئ.
3- دى مقاله ليكي دوي مقاله ليكي.
4- دا مقاله ليكي دوى مقاله ليكي.
2- د متعدي (معلوم) فعل مطابقت په تېره زمانه كې:
مفرد جمع
ملالۍ زه ليدم پلوشې مونږ ليدلو
ملالۍ ته ليدې وريښمينې تاسى ليدلئ.
زرمينې دى ليده ګل پاڼې دوي ليدل
زرمينې دا ليدله ګل پاڼې دوي ليدلې(1).
بله بيلګه:
(كه چا خپل ځان وپېژاند، خپل تاريخ، خپل قوم، خپل هيواد يې وپيژاند خپله خاوره او خپله خټه يې وپيژند له. . . او كه نه دغه يې ونه پيژندل نو

په لوړ مثال كې خپل ځان، خپل تاريخ، خپل قوم او خپل هيواد هر يو د مفعول په توګه دي چې د جنس او عدد له مخې مفرد، مذكر ګڼل كيږي نو فعل يې هم د مفعول سره په هماغه توګه (وپيژاند) سمون لري. او بيا (خپله خاوره) (خپله خټه) د مفعول په توګه ښځينه مفرد جنس دى او فعل يې ښځينه جنس مفرد په توګه ورسره سمون كوي.
همدارنګه (ونه پېژندل) د جمع په توګه د مخكنيو برخو له پاره د جمع په صورت كې د ډيرو مفعولونو سره سمون او مطابقت ښودلى دى.
ج: د متعدي مجهول فعل سمون:
په هغو جملو كې چې دغه ډول متعدي فعلونه وي د فعل (مسند) سمون او مطابقت په دواړو زمانو كې (ناتېگره = تېره) د مفعول سره ضروري دى ځكه چې دلته د فاعل د نيشتوالي په وجه مفعول د نائب فاعل (مسند اليه) وظيفه ترسره كوي او په دې وجه ورته د فاعل نائيب هم وايي.
1- متعدي مجهول فعل په اوسنۍ زمانه كې:
اوس نوى پلان جوړيږي. اوس نوي پلانونه جوړيږي.
تاسې ځورول كيږئ. دوي او مونږ ځورول كيږو.
په دغو مثالونو كې (نوى پلان) (نوي پلانونه) (تاسى) دوي او مونږ مفعول (نايب) او فعل ورسره سمون لري.
2- متعدي مجهول فعل په تېره زمانه كې:
كور وساتل شو كورونه وساتل شول
ونه پرې شوه مضمونونه وليكل شول
ځمكه خړو به شوه ونې پرې شوې
مضمون وليكل شو ځمكې خړوبې شوې
په لوړو مثالونو كې كور، مضمون (نرينه، مفرد) كورونه، مضمونونه (نرينه، جمع) دي. فعلونه يې هم د مفرد او جمع صورتونه ښيي. همدارنګه (ونه، ځمكه) ښځينه مفرد نومونه دي او (ونې، ځمكې) د ښځينه جمع نومونه دي نو فعلونه ورسره د جنس، عدد له مخې په هم هغه ډول سمون لري.
يادونه:
(په پښتو ژبه كې كله په يوه مجهوله فعلي جمله كې د مفعول سره فاعل هم په ارتباطي حالت كې راوړل كيږي مګر په فعل باندې دغه فاعل مخامخ اثر نه اچوي نوځكه يوازې د مفعول تابع ګڼل كيږي(1) لكه:
دا ليك د ملالۍ له خوا ليكل شوى دى. دا ليكونه د ملالۍ له خوا ليكل شوي دي.
په پښتو ژبه كې د مجهول فعل يو بل شكل هم شته چې دلته هم مفعول د نائب فاعل حيثيت لري لكه: دا هلك وهل غواړي، هلته تلل غواړي. ده وهل غوښتل.
دا جملې د معنا له مخې د مجهول فعل رنګ لري ولې چې وهونكى او تلونكى په كې نه ښكاري خو په لفظي توګه د معلوم فعل رنګ لري، خو بيا هم فعل په كې د مفعول تابع دى چې ورسره سمون لري.
د پښتو ژبې په هغه ډله فعلونو كې چې كومكي فعل او يو اسمي جز (نوم، صفت، قيد، عدد) سره يو ځاي اسمي، فعلي تركيبونه يې جوړ كړي وي چې مطلق فعلي مونډ جوړ وي په دغه ډله فعلونو كې د فعل لومړنۍ برخه (عنصر) صفت، قيد) هم د جنس عدد له مخې د فاعل يا مفعول سره سمون ښيي.
بيلګې: د ناتيرې زمانې بشپړ شكل:
زه جوړ شم. ته جوړ شې. زه جوړه شم. ته جوړه شې. ځلمى روغ دى. ځلمى ناروغ دى. ملالۍ روغه ده. ملالۍ ناروغه ده.
د تيري زمانې بشپړ صورت:
زه جوړ شوم. ته جوړ شوې. دا جوړه شوه. دوى جوړې شوې.
مېلمه لوند شو. كوربه ړوند شو. مېلمنه لمده شوه.
ميلمانه لانده شول. كوربانه ړانده شول. مېلمنې لمدې شوې.
همدارنګه فعلى صفات د نژدې او لرې تېرې زمانې په تركيبونو كې هم داسمي صورتونو په څېر د جنس، عدد څرګندونه كوي لكه:
زه تللى يم (مذكر) زه تللې يم (مونث) يا سږكال ښه باران وريدلى دى، سږكال ډېره واوره وريدلې ده.
همدارنګه كله هم د مفعول او د مركب فعل داسمي (عنصر) په منځ كې مطابقت ليدل كيږي ولى په اصل كې د جملې دفعل او فاعل ترمنځ مطابقت له ورايه ښكاري.
زه به ميوه پاكه كړم. زه به ناك پاك كړم:
دلته (زه) فاعل دى او د كړم سره مطابقت لري ولې (ميوه) مفعول ىي د فعل داسمي برخې (پاك) سره د جنس او عدد له مخې مطابقت ښكاره كوي.
ځكه ميوه مونث نوم دى (پاكه) مونث شكل لري او ْ(ناك) مذكر (پاك) هم مذكر دى يا دا بل مثال د جمع په صورت كې ګورو:
مونږ به ميوې پاكې كړو. زه به مڼې سپينې كړم.
بله مهمه خبره د مسند اليه او مسند د سمون په برخه كې داده:
په هغو جملو كې چې قيدونه د فعل د متعلقاتو په توګه راغلى وي نو دغه قيود بيا د فعل نه دمخه راځي او دفعل څرنګوالى او كيفيت ښيي. قيود د مطابقت او سمون له مخې (1)د فعل سره فعلى غونډ جوړوي، نوځكه كه چېري يو فعل د فاعل تابع وي نو دغه مربوطه قيود هم د فاعل تابع ياورسره سمون كوي. يا په بله وينا قيدونه هم د فاعل د پاره تصريف كيږي لكه:
1- د لازمى فعل سره د قيدونو استعمال او سمون: كه چېري قيد د لازمي فعل سره راشي نو بيا قيد او لازمي فعل د فاعل سره سمون كوي (په دواړو زمانوكې).
مفرد
زمرك د خپلواكۍ په جشن كې توند توند ګرځي (ګرځيد).
ملالۍ د خپلې خور په واده كې توده توده ګرځي (ګرځيده)
جمع، پوه خلك د ژوند په ډګر كې پاخه پاخه قدمونه ږدي.
دغه مېلمنې تودي تودې ګرځي. (ګرځيدې).
د متعدي فعل سره د قيدونو استعمال او مطابقت:
د متعدي فعل سره په اوسنۍ زمانه كې فعل د فاعل سره سمون ښيي او قيد د مفعول سره مطابقت څرګندوي:
زه دغه ليكوال پوخ پېژنم زه دغه ليكوالان پاخه پيژنم
زه دغه ليكواله پخه پېژنم زه دغه ليكوالې پخې پيژنم
په دغو مثالونو كې فعل د فاعل سره سمون كوي مګر په دغو جملو كې پوخ د پېژندل سره يو مركب فعل (متمم) جوړ كړى دى نو دغه د فعل اسمي جز، د مفعول سره مطابقت كړى او دفعل دويم توكى يې (پېژندل) د فاعل سره سمون ښودلى دى.
2- متعدي فعل او قيد په تيره زمانه كې:
بېلګې: ما دغه سړى پوخ وپېژند. (مفرد مذكر).
مادغه ښځه پخه وپېژنده (مفرد مونث).
مادغه هلكان پاخه وپېژندل (جمع مذكر).
مادغه تور سرې پخې وپېژندلې (جمع مونث).
په دغو مثالونو كې فعل او قيد په ګډه (دواړه) د مفعول سره سمون لري.
3- په متعدي مجهولو فعلونو كې هم داسې راوړو:
1- ناتيره زمانه.
ډوډۍ تو ده توده خوړ له كيږي. ډوډۍ تودې تودې خوړلې كيږي.
2- تيره زمانه:
ډوډۍ ګانې سړې سړې خوړل كيدې. ډوډۍ ګانې سړې سړې وخوړل شوې.
دلته ګورو چې په دواړو زمانو كې فاعل نشته ډوډۍ ګانې مفعول (د فاعل نايب) دي نو فعل او قيود يو ځاى ورسره سمون ښيي.
د موضوع د ښه روښانولو د پاره په لاندې توګه د جملو داجزاو ترمنځ لومړۍ د عدد بيا د جنس او ورپسې د شخص له مخې برابرتيا او سمون سره د مثالونو راوړو:
1- په جمله كې دعدد له پلوه د مبتدا (مسند اليه، فاعل) او خبر (مسند، فعل) مطابقت:
ليدل كيږي چې په پښتو ژبه كې فعل د فاعل يا د مفعول دپاره تصريفيږي نو په دغه صورت كې فعل د فاعل يا مفعول سره تابعيت او مطابقت څرګندوي په دې معنا كه د جملې (فاعل، مفعول مفرد يا جمع وي نو فعل يا خبر هم د مفرد يا جمع په توګه راځي لكه:
1- چې (فاعل (مسند اليه) مفرد وي.
1- دى دهاتي په غوږ كې ويده دى. 2- هغه په كومو چرتونو كې ډوب دى.
3- ځلمى د بركلي د خان نوكر دى. 4- ځلمى ګرم نه دى بلكې ملالۍ ګرمه ده.
2- فاعل (مسند اليه) د جمع عددوي:
په پښتو ادب كې د قلندر په نامه څلورتنه شاعران تېر شوي دي.
- دوي لا خبرنه دي. دوي د چا نوګران دي.
- د پښتونخوا په سيمه كې درې لوى ادبي مركزونه منځ ته راغلي دي.
- دوي لاخبرې نه وې چې كډې روانې شوې.
د مفعول مثالونه:
ملالۍ كتاب ولوست (مفعول مفرد، مذكر).
اڅك كتابچه وركه كړه. (مفعول مفرد، مونث) ملالۍ كتابونه ولټول، ولوستل (مفعول جمع مذكر).
ده كتابونه وليكل، (مفعول جمع مذكر)، ده كتابچى راوړلې (مفعول جمع مونث) دې مقالې وليكلې (مفعول جمع مونث).
2- د جنس مطابقت اوسمون:
د جنس سمون په دې معنا، كه د جملې فاعل (مسند اليه) د جنس له پلوه ښځينه جنس وي نو بيا (فعل، مسند) مونث راوړل كيږي. او كه نارينه جنس وي نو بيا فعل مذكر كارول كيږي.
د مبتداء او خبر سمون په اسميه او فعليه جملو كې لازمي دى.
1- پسرلى راغى 2- ژمى ولاړ (تېر شو) 3- پخوانۍ دوره تېره شوه. 4- ملالۍ په دې لاره تېره شوه.
5- پخواني كارونه تېر شول 6- پخوانۍ زمانې تېرې شوې.
په اسميه جمله كې:
1- دغه كتاب زما د ورور دى. 2- دغه كتابچه زما د ورور ده.
په اسميه جملو كې چې د مبتداء او خبر برخې دواړه اسمونه وي نوكومكي فعل د نژدې والي په وجه د خبر تابع كيږي.
مسند اليه + مسند + اسناد
1- ظلم زور دى. (مذكر) 2- پوهنه رڼا ده (مونث).
ظلم ګناه ده. علم رڼا ده. علم روښنايي ده. ځورونه ظلم دى.
د فعل سمون د مفعول سره د جنس له مخې:
الف: مفعول (جمع مذكر) + فعل (جمع مذكر).
ګلان وكرل شول. ديوالونه اخيړ شول.
ب: مفعول (جمع مونث) + فعل (جمع مونث).
مقالې خپرې شوې. ورځپاڼې وويشل شوې.
مفعول د (نايب فاعل) مسند اليه دنده تر سره كوي.
په ماضي متعدي معلوم فعل كې د فعل مطابقت له مفعول سره د جنس له مخى:
الف: فاعل + مفعول (مذكر) + فعل (مذكر).
ماليار باغونه اوبه كړل. ماليار ګلان وكرل.
ب: فاعل + مفعول (مونث) + فعل (مونث).
بڼوال د ګلانو غونچې جوړې كړې.
بڼوال د ګلانو سرې سپينې ګيډۍ راوړلې.
يادونه: په هغو جملو كې چې دمبتدا برخه دوه نومونه د عطف په توګه راغلي وي هم د جمع حكم لري د جنس له مخې د جمع مذكر يا جمع مونث حكم لري او فعل ورسره په هماغه توګه سمون كوي.
الف: 1- دا چاينكونه او پيالې ماتې شوي دي. 2- پيالې او چاينكونه مات شول. 3- د ښار كوڅې او سړكونه خراب دي. 4- سړكونه او كوڅې خرابې دي. 5- هلكان او نجونې رابللې شوې دي. 6- نجونې او هلكان رابلل شوي دي.
3- د مسند اليه او مسند سمون د شخص له مخې:
په جمله كې د شخص سمون دا معنا لري چې فعل (مسند) بايد د هر يوه وګړي (شخص) (1-2-3) سره سم راوړل شي.
كه په جمله كې د جملې فاعل يا مفعول (1-2-3) وګړي وي فعل ورسره سم د (1-2-3).
وګړي له پاره سمون كوي.
الف: فاعل (مسند اليه) لومړي شخص + فعلى ريشه + د لومړي شخص مقيد مورفيم (فعلي خاتمه) لكه: چې ارمان كوم تاله به ژړاته نه درځم.
په دغه مثال كې (كوم)، (درځم) د لومړي شخص ټاكنه او مطابقت دى. بله بيلګه:
1- زه يوې فيصلې ته راغلى وم. 2- زه خو دلته پاتې كيداى نه شم.
ب: فاعل (مسند اليه) دوهم شخص + فعلى ريشه + د دويم شخص مقيد مورفيم (فعلى خاتمه) ته راغلې. چيرې تللې (تللى) وې؟ تاسې راغلئ.
ج: فاعل دريم شخص + فعلى ريشه + د دريم شخص مقيد مورفيم (فعلى خاتمه):
دى راغى. دوي راغلل. دا راغله. دوي راغللې.

په پښتو ژبه كې د مطابقت ځينې نورې قاعدې:
اول: په پښتو ژبه كې په لاندې مواردو كې فعل (خبر) د جمع په توګه راوړل كيږي.
1- په هغو جملو كې چې مسند اليه (فاعل) او (مفعول) د جمع عدد په توګه (نومونه، ضميرونه، صفتونه) راغلى وي نو فعل د فاعل يا مفعول سره د مطابقت په ډول جمع راځي لكه:
فاعل (جمع عدد) + فعل (جمع عدد):
هلكان راغلل. نجونې راغللې. مبتدا (جمع- عدد مذكر) + خبر (جمع عدد مذكر).
كاغذونه پر ميز پاندې پراته دي.
مبتدا (جمع عدد مونث) + خبر (جمع عدد مونث) كتابچې پرميز باندې پرتې دي.
دويم: په هغو جملو كې چې فاعل يا مفعول (مسند،اليه، فاعل) د عطف په صورت كې دوه نومونه (يو مذكر بل مونث) وي صفات د كومكي فعل له تركيب سره د قاعدې له مخې د نژدې فاعل يا نژدې مفعول تابع كيږي.
1- د مفرد په ډول نومونه د جملي مسند اليه، مسند.
د خوشحال خان په افكارو كې ملي جذبه او جوش پروت دى.
يا داسې هم راځي: ملي جذبه او جوش د خوشحال خان په افكارو كې پروت دى يا په دې توګه: د حميد بابا په اشعارو كې مجاز او استعاره پرته ده.
همدارنګه په دې لاندې مثال كې هم ګورو چې د جملې مسند اليه (مفعول) هم دوه نومونه (مذكر- مونث) دي چې د جملې وروستۍ برخه (فعل) د نژدې مفعول سره سمون لري.
دوي قانون او لاره برابره كړه. دوي لاره او قانون برابر كړ.
درېيم: كه چېرې مسند اليه (فاعل) يا (مفعول) د جمع نومونه وي(1) د عطف په صورت كې راشي نو بيا مسند (فعل) نژدې فاعل يا مفعول تابع دى. هلكان او نجونې راغلې.
نجونې او هلكان راغلل.
څلورم: كه چېرې داسې جملې وي چې فاعل (مسند اليه) يا نايب فاعل (مفعول) دوه هم جنسه نومونه د عطف په توګه راغلي وي نو فعل هم د جمع په توګه ورسره راځي لكه:
1- نارينه نومونه ښځينه نومونه
نوم + او + نوم + فعل نوم + او + نوم + فعل
اڅك او بريالى لاړل. ملالۍ او تورپيكۍ لاړلې
زمرك او اڅك راروان دي. پاڼه او لښته راروانې دي.
ملالۍ او غازې ادې د جګړې قهرمانې ښځې دي.
2- د مفعول په توګه:
فاعل + مفعول + فعل
مذكر
مونږ اڅك او زمرك وليدل.
فاعل + مفعول + فعل
مونث
مونږ ملالۍ او تورپيكۍ وليدلې
پنځم: كه د جملې فاعل يا مفعول دوه نومونه يو نارينه او بل ښځينه جنس د عطف په صورت كې راغلي وي فعل د جمع مذكر په توګه راځي لكه:
فاعل
نارينه + او + ښځينه
اڅك او ملالۍ له ښوونځي څخه راغلل.
فاعل
ښځينه نوم + او + نارينه نوم
ګلالۍ او ځلمى له ښوونځي څخه راغلل.
د مفعول مثال:
فاعل + مفعول + فعل
(مذكر) نارينه او (مونث) ښځينه
ماناك او مڼه وخوړل
مامڼه او ناك و خوړل.
شپږم: خبر د جمع په توګه هغه وخت راځي چې د جملې فاعل او يا مفعول د جنس نومونه وي.
1- اوبه پاكې دي. او به روانې شوې
2- غنم پاك دي. په كرونده كې غنم شنه شوي دي.
په ژرنده كې غنم اوړه شوي دي.
د مفعول په توګه: د جنس نومونو سره فعل دجمع (عدد، جنس) په توګه راځي لكه:
1- هغه اوبه تويې كړلې. 2- بزګر غنم وكړل. 3- په ژرنده كې غنم يې اوړه كړل.
4- په ټيم كې يې تيل راوړل. 5- دوي ډير غوړي وخوړل.
اووم: كه په جمله كې مسند اليه (فاعل) د عدد ْ(شمير) نومونه وي پرته له يوه څخه د نورو ټولو اعدادو سره فعل د جمع په توګه راځي لكه: دوه لاړل. درې كښيناستل. دوې پاڅيدلې. څلور- پنځه
شل پاڅيدل.
ب: عدد د مفعول په توګه: دوه مې وليدل. درې مې وليدلې، څلوريې وپرځول. لس يې وتښتول.
اتم: هغه وخت فعل د جمع په توګه راځي چې مصدر (فعلى نوم) د مفعول په توګه د متعدي ماضى فعل سره راغلى وي لكه:
دوي د ځان سره ښه كرل ريبل كړي دي. مونږ ورسره ليدل كتل وكړل.
ده وهل كړيدي. هغه ښكنځل كول.
نهم : الف) كه د (څو، څوك) استفهامي ضمير د فاعل په توګه راشي خبر يا فعل د جمع په توګه راځي. څوك د مفرد د پاره هم راځي.
څورا غلل؟ يا څو تنه راغلل؟
څو ناست دي؟ څو تنه ناست دي؟
څو كښيناستل؟ څو ناست دي؟ څوك ناست دى؟ څوك ناست دي؟
ب: كه د څه، څو، څومره استفهامي ضميرونه په جمله كې د مفعول په بڼه راغلي وي (خبر، فعل) جمع راځي.
1- څه دې ليدلي دي 2- تا څه وليدل
3- ما څه وكتل.
4- څه مې وليكل يا ونه ليكل.
5- نه يې څه وكتل او نه يې څه وليدل.
2- څو دې راوړل؟ څو يې وخوړل؟
3- څومره دې وژړل؟ څومره دې وكړل؟ ماڅومره زيات وخوړل؟
مركب تركيبى بڼه هم دغه قاعده ساتي لكه: يو څه مې وليكل. څه ناڅه مې كړي دي، څه نا څه يې ليكلي دي.
لسم: په هغو جملو كې چې (مسند اليه، فاعل، مبتدا) د (1-2-3) شخصي ضميرونه وي په دې معنا چې د يوه نه زيات ضميرونه د عطف په صورت كې راغلي وي نو (مسند، فعل، خبر) د جمع په توګه راځي.
الف- 1- لومړى شخص + او + دوهم شخص + فعل.
زه او ته به سره خبرې كوو.
2- لومړى شخص + او+ درېيم شخص + فعل
زه او (دى يا دا) به سره ګورو.
3- لومړى شخص دوهم شخص + دريم شخص + فعل
زه ته او (دى، دا) به سبا ننګرهار ته ځو.
ب: دويم شخص + او + درېيم شخص + فعل
1- ته او (دى، دا) به كورونه جوړ كړئ.
2- ته او هغه به راشئ.
3- (دا، دى او ته به ولاړ شئ.
په لوړ و مثالونو كې ليدل كيږي چې فعلونه د جمعې په بڼه راغلي دي او دفعل د جمع صيغه د الف (1-2-3) مثالونو كې د لومړي شخص په توګه جمع شوى او دب (1-2-3) مثالونو كې د دوهم شخص د جمع په توګه راغلي دي(1).
ب: ترتيب: د پښتو ژبې په جملو كې د كلمو د ترتيب مسايل:
په اصل كې ترتيب د جملو، غونډونو د اجزاو ترمنځ يو ټاكلى نظم او ترتيب څخه عبارت دى چې دغه اجزاوې بيا په خپلو منځو كې نحوي رابطې ولري.
د يوې جملې د اجزاو د ترتيب څخه مطلب په يوې جملې كې د جملي درغنده توګونو (مورفيمونو او كلمو) د پرله پسې راوړ لو ترتيب او د هغو اجزاو نظم او ترتيب چې د جملې برخې (اجزا) جوړ وي په نظر كې نيول كيږي. په لاندې توګه يې شرح كوو:
اول
په پښتو ژبه كې دجملې د اساسي غړو ترتيب:
لومړى د جملې اساسي غړي (فاعل، مسند اليه) او (فعل، مسند) په پام كې نيسو. ددې له پاره چې د جملې د غړو د دريځ په باب څرګندونه وشي ښايي دا زياته كړو، چې په پښتو ژبه كې يوه جمله لږ تر لږه د دوو اساسي برخو څخه لاس ته راځي:
الف: مبتدا (مسند اليه فاعل) چې په جمله كې ديوه اسمي توكي يا اسمي غونډ يا غونډونو څخه جوړ شوي وي.
ب: خبر (مسند-فعل) چې په جمله كې د يوه فعل يا فعلي غونډ يا غونډونو څخه جوړ شوي وي.
په دغه اسمي او فعلي تركيبونو (مسند اليه او مسند) كې د بېلا بېلو توكونو داجزاو ترتيب او ټاكنه او د هغوي رابطه په هرې ژبې كې جلا او بېلې ځانګړنې لري.
په پښتو ژبه كې يوه ډېره لنډه جمله يوازې د يوه فعلي صورت څخه هم لاس ته راځي. ځكه فعلي صورت د فعل، مونډ د اصل او فعلي خاتمې سره د مسند او مسند اليه وظيفه تر سره كوي.
لكه: ګور + م ولاړ + و تللى + وم پاڅيدلي + يم.
(كه څه هم دلته د مستقيم فاعل (نوم) ذكر په جمله كې نشته).
همدارنګه د فعل سره داسمي ډلو تركيبونه اداتي ډلو تركيبونه هر يو ځان ته يوه جمله جوړ وي.
پاڅيژه! دلته راشه! خبره واروه!
لاس اوږ دوم. ورټل شو. هلته راغلى.
په لوړ ومثالونو كې د شخص، عدد ډله د فعلي پسينو (خاتمو) په واسطه څرګنديږي. لومړي درې مثالونه ددويم شخص مفرد، څلورم مثال د لومړى شخص مفرد، پنځم مثال د لومړي شخص جمع، شپږمه بيلګه ددويم شخص جمع جملې ښيي. په دې توګه د څرګند نوم فاعل ذكر نشته يا حذف دى.
دويم: په نحوي جوړښت كې د جملو داجزاو (كليمو) ترتيب:
څرګنده ده،چې په پښتو ژبه كې يوه جمله د دوو اساسي (اصلي) برخو (مسند اليه او مسند) څخه جوړه يا تركيب شوې وي په هغو جملو كې چې لازمي فعل يا متعدي معلوم فعلونه راغلي وي نو د نوموړ و جملو فاعل ځانته او يا د خپلو مربوطه توكونو سره د مسند اليه (مبتدا) په توګه راځي. او كه دجملې فعل متعدي مجهول وي نو بيا مفعول ځانته يا د خپلو مربوطه توكونو (اجزا) سره د مسند اليه په توګه راځي.
لازمي فعلونو كې قيدونه، نومونه، عددونه او نور ادات ارتيكل د فعل سره د متعلقاتو (مربوطاتو) په توګه د جملې د مسند په حيث راځي. يوازې په متعدي معلوم كې ورسره مفعول (
Object) هم د فعل د متعلقاتو بشپړونكې برخې په توګه وي. د موضوع دروښانولو له پاره د مسند اليه او مسند متعلقات هر يو جلا جلا په لاندې مثالونو كې تر څېړنې لاندې نيسو.
الف: د مسند اليه (فاعل) متعلقات (توابع):
په پيل يا مبتدا كې فاعل (نوم) د خپلو توابعو څخه وروسته راځي يعني فاعل (مسند اليه) اصلى زړى تر ټولو مربوطه بر خو وروسته راځي تر